«Plaxa» izlep

Shıńgıs Aytmatovqa Way, enaǵar adamzat! Óz isine ózi, hayran qalǵanday. Sumlıq hám ilimdi qatırıp jumsap, Bir plaxa soǵıp shıǵardıq sonday... Bir múlik boldı ózi ayta qalǵanday. Turar iyesiniń kúnine jarap, Kórgen jaǵa uslap, táwbe qılǵanday. Soǵıw ańsatlıqqa túspedi biraq: Qansha usınıslar, daw hám jánjeller, Kanshama disputlar bolmadı payda. «Betonnan soǵayıq» dedi birewler, Birew aytar «NTR zamanı qayda!» Birewler der: «bolsın naǵız aǵashtan, Betonıń ne? Ayań baltanıń júzin. Bası shabılarda adam hár qashan, Tábiyattan bólek sezbesin ózin... Kóp tartıstan, keyin shıqtıq aralap Aǵash tuqımı bar hámme jaqlardı, Livan kedrlerin qırıqtıq jarǵılap, Savannada ullı baobablardı. Tayga qaraǵayın biyigin saylap, Áydik emenlerdi qıyratıp shıqtıq. Túbine záhárli izey suw aydap. Sayalı gújimdi quwratıp jıqtıq. Mine, tayar boldı! Planetanıń Ornattıq xalıq barar keń maydanına. Hár kim alıp barıp oǵan dushpanın, Aybaltamdı juwsam deydi qanına. «Júr» dep biri-birin zorlaydı adam, Zorlaǵanı menen barmaydı adam, Birin-biri tutıp jup jaǵasınan, Súyreydi, qıynaydı, qorlaydı adam... Kimler adamzatqa etse jaqsılıq, Ekinshiler isler oǵan shaqsıylıq. Isenim kópiri qıyrap belinen, Eki jaǵıs bir-birine qaqshıydı... Júrer jollardı da shıqtıq, minalap. Basıp almayıq dep onı abaysız. Hár adım atqanda dize qaltırap, Júrekke as batpas, uyqımız jaysız. Lekin jasaw zárúr, jan degen tatlı, Májbúrmiz minalı joldan barıwǵa. Ájel quzǵınları qara qanatlı, Tayar tur ómirge pánje salıwǵa. Jerde tirishilikke tuwǵızıp qáwip, Gúrsiner Nevada, Semey shólleri. Ájeldiń binarlı urıǵın tawıp, Alǵıs alar «ilim pidákerleri». Uyaǵa talasqan eki lashınday, Adamlar ayawsız bir-birin jular. Podshipnigi maylanbaǵan mashınday, Astımızda jer hawlıǵıp aylanar, Ashkózler shanaǵı tereń qurdımday, Baylıq ústemlikti awsar bir tınbay, Juwhalanıp teńiz suwın simirip, Nápsi órbir shegirtkeniń qurtınday, Jawrap Missisipi, Áyiw dáryalar, Jaǵısların taslap qashadı Aral. Gazge uwlanǵan hindler qańǵırıp barar, Chernoblde tallar dir-dir qaltırar. Iship dáryadaǵı záhárli suwdan, Jaǵısta qan qusıp óler negrler. Ájel qısnaǵına vertolet quwǵan, Qashıp barar sayǵaq hám kenguruler. Paxtadan «aq altın» alıw qastında, Záhár shashqan samolettiń astında Bawırı shanshıp, ıńırsıydı balalar, Jolda ólip atqan torǵaylar qalar... Dinamit jarılar, laynerler janar, Terrorlar, mafilar - jawız haywanlar, Plaxaǵa qaray aydap bir-birin, Yaǵnıy ózin-ózi qıynar adamlar... Al, ol dúńke aǵash ólim shaqırıp, Mudam qanǵa shóllep turar desedi. Biraq sel jamǵırlar ómir shaqırıp, Ol aǵashtan nart shıbıqlar ósedi. Sol nartlar japıraǵın ılaqlı eshki Jep atır artınan kelip arqayın. Ol aǵashqa kelip otırar keshte. Muwsapiyt jolawshı júzi sarǵayıp, Hám úshkilsiz pishken uzın lipasın Sál qımtap, aǵashtı sıypap qoyadı. Shıramıttım túsin, saqalın, shashın, Shirkewdegi súwretlerge bayaǵı: Quddı kókten túsken Iysa payǵambar Haqqında ańız sóz túsedi eske. Sol dep paraz etsek, oylaǵan shıǵar: «Azap penen shegelenip krestke, Asıqpay ólgennen mınawıń abzal. Shart úzilip túsken gelleńdi kórip, Esińdi jıyǵansha keterseń ólip. Gerainnen tartsań onıń ústine, Ólerińde janıń awırmas jáne. Ne degen nnsanlıq, miyrim-shápaat, Ósip qetken eken ǵoy bul adamzat! ...» Al, dárya boyında adamlar barar, Ózi soqkan múlikke háwlirip qarar, Hár qaysısı óz basınan qáwip etip, Bildirmey óz moynın sıypalap qoyar, Olar endi ullı dárya boyında Jańa oyshılına jańa zamannıń Júginiwdi niyet etken oyında, Aqılı kirgendey oysız adamnıń. Sonshelli peylinen azǵan bul insan, Sezgen bolsa kerek oyanıp hújdan: «Kemege mingenniń janı bir» degen Naqıldı esletip tolqır okean. Jawızlıqtıń múlki sol dúńke aǵash, Múmkin nartlap, daraq bolar qaytadan. Aqıl aspanında nur shashıp quyash, Ullı haqıyqatqa jol tabar insan …