Awır sınaqlar

(povestten úzindi) Awıldağı garrılardıń: «Jol azabı, gór azabı», dep óz ara aytısıp otır-ġanında men ol sözlerdiň shın mánisine hesh túsinbeytuğın, itibar ber-meytuğın hám onshelli qulaq salmaytuğın edim. Endi oylap qarasam olar alıs joldıń barlıq azabın, dártin, awır múshkilin shegip kõrgen son shidamay aytadı eken. Haqıyqatında dünyada jol azabınday jaman, janıma tiyip qorlığımdı keltiretugın hesh nárse joq, shigar deymen. Mine búgin Shaxinshahtiń, sháhárinen shiqqanımızġa sarras segiz ay boldı. Aradan kewilsiz báhár menen quyashlı jaz ótip jemisli güz kirdi. Birneshe awıllar menen qalalar, togaylar menen tawlar artımızda qalıp qoydı. Biraq hesh jerde ele Mákkenin qarası kórinbeydi. Aldımızdan shiq-qan zıyaratshı hajılardan sorasaq ele Mákkeniń jarı jolına da jetkenińiz joq. Ele ushi-qıyırı kórinbeytuģın sheksiz teńizlerden, ya bolmasa ústi-nen qus ushpaytuğın suwsız sahralardan ötesizler dedi. Bunday kewilsiz, qorqınıshlı xabardı esitip menin etim juwlap tobe shashım tik turadı. Aqırı Shiyrin menen meniń jayaw júriwden tabanımız tesilip, dińkemız qurıp, kózlerimiz ábden sargaydı. Onıń ústine kesh bolıp, bizlerdiń belgili jataq jayımız, ıssı awqatımız hám tósek, kórpeshemiz de joq. Diywanaday hár úydiń esigine barıp Mákkege baratırgan zıyaratshı musılmanbız, qudayı qonaq etiń dep tilenip, telmirip turganımız. Birewler qabıl etip chay suw berse, ayırımları tonqıldap quwip jiberedi. Bazı bir kúnleri hesh jerde baspana taba almay quw dalada, jawın-shashınnıń astında qalgan waqlarımızda bar. Sonday-aq, háptelep, aylap ıssı awqattın qarasın kórmey, kógerip ketken qattı nan menen jürek jalgaw etemiz. Sadağası keteyin, qatqan nandı udayına jey berseń isheklerin de tas bolip, tartılıp qaladı eken. Bul joldıń ayawsız azabı mennen de góre Shiyrinniń janına ábden battı. Kútiwsiz bolģanı ushin agam onıń shashın alıp tasladı. Sol kúni Shiyrin shashınan ayrılğanına sonday ızalanıp yarım túnge shekem jer tepsinip jıladı. Ogan meninde qorlığım kelip eriksiz túrde kóz jasımdı seldey tóktim. Aqırı Shiyrin ekewimizge dawrığı jer jarıp atırgan Mákkeniń ózi de kewilimizge tanıstay, talay ret kórip jalıqqan-day hám kórki qashıp barlıq sáni álle qashan óshkendey bolıp seziledi. Jolımız alıslap, dińkemiz qurıp, mazamız qashqan sayın barlıq nárse bizlerge jat sezilip atır. Keshe bizler tosınnan bir áwliyenin ústinen qarası shıqtıq. Onı aylanıp ótiwge soqpaq izlep ján-jaqqa qarasaq kóz ushında bul qoyımshılıqqa qaray shubırısıp kiyatırģan kóp adamnıń kórindi. Agam: «Tabıttıń aldınan kesip ótiwge bolmaydı, gúnaga bata-mız» dep joldıń shetinde dárriw toqtadı. Adamlar bizge jaqınlagan sayın tula boyıńdı titiretip, zárreńdi ushıratuģın zarlangan dawıs shıqtı. Men qızıqsınıp qayğılı júriske kóz astınan qarasam olardıń ullıdan-kishi bári de eki qolı, mushi menen óziniń mańlayına, kókiregine urıp: «Shah Xusayin, way Xusayin» dep shuwlasıp, qalay bolsa solay qızıl qanģa boyalıp tula boyın tútip kiyatır. Biraq aģam aytqan tabıt hesh qaysısının qolında kórinbedi. Men bul kórinisten seskenip betimdi bursam, Shiyrin kózin jumıp aģamnıń artına jasırınıp atırgan eken. Tiksinbeń, bul «Qızıl baslardıń» Mukárrám ayında Áliy paygambar-dıń balası Xuseyinniń húrmetine tutatuģın háptelik matamı dedi agam bizlerdiń shorshınģanımızdı sezip. Bizler arqalanıp-dorbalanıp qas qarayģan waqta eki eldiń shegarasın-dağı Náwpir dáryanıń jaģısına keldik. Biraz táshwishtiń tekserispeden keyin gúzarshılar júgimizdi qabıl etip kemesine júkledi. Al, jalaqlagan polceyskiyler soń ózlerimizdi birme-bir, atpa-at shaqırıp kiyimimizdi sheshindirip tula boyımızdı kórgennen keyin gana gúzarģa miniwge ruqsat qıldı. Sóytip nedáwir waqta dáryadan óttik. Hesh jaqqa bar-mastan sol jerde jatatuģın bolıp aģam júkti ashtı da birden qorqıp artına shegindi. Abaysızda tastan Shiyrinniń ústine jıgılıp qalayın dep edi. Men hayran bolıp júkti qarasam, qarańģıda onıń ishinen 12-13 jaslar shamasındağı bir bala shıqtı. Bul tań qalarlıq waqıyaģa menıńde, Shiyrinniń de úreyimiz uship, tobe shashımız tik turdı. Ol balanın iyeginde janı bolgan menen awzınan shıģar úni joq. Tula boyı qaltırap, shın qara kózleri shoq juldızdıń sıńarınday janıp baratır. Jas júreginiń dúrsildisi saattıń mayatnigindey ses beredi. Ol anadan tuwganday qıp jalańash, tek putında qarıstay látte kórinedi. Agam onnan: «-Hey, netken balasań. Biziń júktiń arasında ne qılıp júrseń, urımısań, ya qashqınshımısań?> - dep soradı. Biytanıs bala birden ne derin bilmey, jılamsırap, tutlığıp qaldı. Ol qaltıragan kishkentay, názik qolların kókiregine qısıp jalınıshlı túri menen agamnıń ayağına jığıldı. Gúńelektey gúńirenip bir nárselerdi bıldırladı. Usı waqta men onın qaq mańlayı menen jawırınında aydıń jaqtısına jarq etip sáwlelengen bes tiyinlıq baqırday tamgasın kórdim. Dárriw ol menin tunishsız oyımdı, qanday da bir sırlı waqiyanın awır sumlığına alıp ketti.... -Sen jógishilik etip magan jalınba, - jalbarma, ádep jónindi ayt. Bolmasa hazir policeyskiydi shaqırtıp uslataman. Sóyle, usinsha-ma tintiwden, tekseriwden qolga túspey qalayınsha biziń júkke jası-rındıń? - Agam balaga qaray jekirinip abay etti. Músápir bala sestin de shigarmastan jılap jiberdi de;-jer bawırlap qabırshaqlı qurgaq erni aymenen agamnın iflas gewishinen qayta-qayta súydi. Bizler Hajıģa baratırmiz. Ele kim bilsin, ol bala qanday tágdir menen basqa elge qashıp ketiwge májbúr boldı? Meniń ol balaga rehimim biziń júkke jasırınıp, kelip, janım ashıp agamnıń ayawsız gázebine qalģanımdı bilsemde dárriw araġa túsiwge májbúr boldım: -Aga, bereket tabıń, meni sókseńiz de meni ursanız da sol balaga azap bermeń, tiymeń, onıń ozi jetim, jalgızģa uqsaydı. Onı júdá ayap turman, azanģa shekem ózi menen birge jatıp túp-dáregin, barlıq sırın bileyin dedim jalınıshlı túrde. Agám túnnen de beter túnerip magan ashıwlı kózlerin tikti de: -Haq kewili menen hajıģa baratırgan musılmannıń qudanıń aldında shigittey gúnası, qıyalday ótirigi, heshqanday qıyanetshiligi bolmawı kerek balam. Sonıń ushın biz bul balanı házir jasırsaq bilegóre gúnaģa batıp qıyamet qayımda onıń sazayın shegemiz hám etken zıyaratımızda qabıl bolmaydı dedi sózlerin nıģaytıp. Men endi agama qarsı ne aytarımdı bilmey lal bolıp qaldım. Ol bala bolsa menin qáwenderlik, ģamxorlıq háreketimdi kórip, miyirmanlıq súyew sózlerimdi esitip úmitgóy kózlerin magan tikti. Tap shamshıraqtay jangan bul eki qarashıq meniń tula boyımdı titiretip, sheshiwshi sóz aytıwga-haqıyqat kepillik etiwge shaqırdı. Birden jüregimdi kernegen ıza otına shıday almay: Eger bul balanı policeyskiyge uslap berseń men ózimdi tap mına dáryaģa ataman. Aqır ol menińdey bala goy, qańģip júrgen biyshara ģoy!-dep jılap jiberdim. Meniń sońgı sózlerim agama qatań tásir etkendey, ol otırgan jerinde sazarıp qattı da qaldı. Kózleri alarıp, qas kirpigi tikendey shanshıldı. Betiniń bulshıq etleri shabaqtay shapship, tula boyı qaltırap ketti. Men kóz astınan onıń keskinlesken jagdayına qarap eriksiz hám kúshsiz háreketin sezip otırdım, al meniń sózimniń bagdarına túsingen biytanıs bala bolsa qanatı jetilgen palapanday birden dúrlep uship janıma keldi de: -qamistay qolları menen moynımnan qushaqlap bet-awzımdı, kóylegimdi kóz-jasına juwdı. Onıń dúrsildep soqqan quwanıshlı júregi qanalas besiktey ekewmizdi qosa terbetti. Al onıń laplagan qızgın lebi bolsa sharshagan denemdi qamırday bosatıp tunjırağan kewilimdi ábden eljiretip jiberdi. Ol meni usı qushaqlawdan tap tań atqansha sirá jazdırmadı hám kún shiqqansha tap sahranıń búlbúlindey sayrap óz omirin bayan eti. Bizlerdiń balalıq kewilimiz birge tolqıp, qızğın júregimiz birge soqtı. Shoqtay jangan kózlerimiz juldızlarga jarısıp birge kúldi. Áyyemgi arab jeri bizlerge jumsaq tósek bolıp, kógis aspan egizdiń anasınday ekewmizdi de qosa qımtadı. Men ol balanıń jağımlı, jumsaq tiline túsinbesem de qızğın erniniń qıbırlısı menen súykimli júzinde túr bergen sırlarga tolqıģan júreginin únine, ashıq mańlayı menen judırıqtay jawırınına basılģan qullıq tam-ģanın qayğılı sırına kirli denemdi seldey juwģan kóz jasına sózsiz túsindim. Olar maģan jeti jasınan áke-sheshesinen ayrılıp jetim qalgan kurd balası Baxramnıń ayanıshlı turmısın, kisi esiginde telmirgen tragediyalıq táģdirin, on úsh jasta ómirlik qul bolıp kómir kániniń quyısına túskenin izbe-iz elesletip máńgige esimde qaldırdım. Azan menen agama bir túnniń ishinde ap tuwısqan-tatıw bolip qalgan Baxram tuwralı esitkenimniń bárinde qaldırmay ayttım. Hám onı quwģinnan, tutqınnan qutqarıp ózimiz benen birge alıp keteyik dep jalındım. Agam adırayģan közlerin magan tigip kirpik qaqpastan lal boldı da qarap qaldı. Biraq, men onnan ózimniń jalınıshlı hám de talapker, úmitgóy názerimdi alıp sirá taysalmadım. Agam meniń she-shiwshi oyıma, qaysarlığıma ózinshe túsingendey suwıq demin alip awır gúrsindi de, meyli jolģa shıģa beriń dedi. Quwanganım sonshelli birden aģamnıń moynınan qushaqlap onıń dus kelgen jerinen súygim keldi. Biraq jagadağı jat adamlar menen jalaqlasıp júrgen policeyskiylerden uyaldım hám qáwipsindim. Sebebi, Mekkege zıyaratlap baratırgan adamlar úyindegidey erkelenip sebepsiz súyise ber-meydi eken. Sonda da óz ishimnen agama júdá ırza bolıp ogan mıń-miń mártebe raxmet ayttım. Bizler júrip kettik. Baxramnıń gáwharday jangan quwanıshlı kózleri jańa shiqqan kún menen shaģılısıp kiyatır. Ol ózin anadan jańa tuwıl-ģanday júdá baxıtlı, erkin sezbekte. Bir waqları tosattan Shiyrinnin «Totı qusı» dárya betten ushıp kelip ústimizde azģantay pál-pállep júrdi de keyin birdeygidey onıń iynine qondı. Bul palapan totı qustı jolda Shiyringe uslap alıp bergen edim, onı saqlap kiyatırmız. Posqınshı ciganlarday arqalanıp baratırmız. Ádette, aldımızdan shiq-qan zıyaratshılardıń aytqanları durıs eken. Bizler jáne de úsh ayday jol júrip bir ushan teńizdiń jaģasına keldik. Agam orazanı tutqan túni paroxodqa minip bul teńizdiń qızğısh túsli suwında júze basladıq. Sóytip áyne orazanıń haytı küni azanda dawrığı jer jargan Muham-medtiń tuwģan jeri-Mekkege jettik. Agam janındağı joldasları menen hayt namaz oqiw ushın bizlerdi sırtta qaldırıp karamatlı saray bolgan-Kaabaga kirdi. Bizler úshewmiz ájayıp binanıń aldında qalıp qoydıq. Sonsha jerden azap shegip qiynalıp kelgensoń hesh bolmasa bul saraydıń ishin kóriwge, zıyaratshılardın qanday názir etip ne isleytuğının biliwge meninde kózim qızıp qumar ettim. Sóytip ne qılarımdı bilmey ar-sar bolıp turganımda álle qaydan qası-mızģa aq sálleli, ayrıqsha appaq kiyingen úsh bala keldi. Olar meniń janımda turgan Shiyringe qarap: Sen de Kaabaģa kirmekshimiseń, óy-tip qızlardı kirgizeme eken? - dedi úshewi de, bir awızdan tańlangan túrde. -Joq, ol Kaabaga kirmeydi. Al, meniń ózim kirejaq edim. Biraq, sizlerdiń ústińizdegidey ayrıqsha kiyimlerdi qayaqtan aladı hám Kaabaģa kiriw ushın ne islew kerek ekenin bilmey turıppan dedim. Olardıń birewi oylanıp turdı da názir pulıń bolsa men hámmesinde kórsetemen hám úyretemen dedi. Men lal bolip qaldım. Óytkeni qasımda qara tiyinimda joq edi. Uyalģanım, qısınģanım sonshelli, birden eki betim ottay janıp, kózimniń aldı tınıp ketti. Zárre yadıma Shiyrinniń dáryaģa taslagan altını tústi. Ókinishim ishime sıymay baratır. Biraq, házir ol altınnan magan ne payda... Meni tereń oydan, qolaysız jağdaydan Baxram shıģardı. Ol muttasıl tiliniń astında saqlap júrgen altın pulın shıģarıp: Má dostım, sen Kaabanı kórip shıģa goy dedi. Aradan kóp waqıt ótpey-aq, mende dinnin qatań tártibine muwapıq shashımdı, tırnaqlarımdı aldırıp, monshaģa túsip, aq sálle menen appaq kiyim kiyip Kaabanıń bosaģasınan atladım. <<Awır sınaqlar haqqında. Jazıwshı A.Bekimbetovtıń «Awır sınaqlar>>povestinde tuwgan jerin taslap sırt ellerge ketiwge májbúr bolgan insan-lardıń awır táģdiri sóz etiledi. Povest waqıyası Pirjan maqsımnıń ulı Nawrız benen qızı (Shiyringúl úshewiniń bir túnde biydárek jogalıwınan baslanadı. Olardıń Tegeran, Mekke, Aleksandriya, Stambul, Tebriz qalaların gezip júrip körgen azap-aqiretleri, Pirjan maqsımnıń balası Nawrızdıń elde qalgan atalas ağası Erjan maqsımnıń shańarağına jaz-gan sağınısh tolı xatlarında bayan etiledi. Bul xatlardıń dáregin esi-tip, xabar tapqan sol dáwirdegi «shash al dese, bas alatuģın qızıl ideologiyanıń sadıq wákilleri bolgan ishki isler uyımı xızmetkerleri (NKVD) Erjan maqsımnın qatıqtay uyıp otırgan shańarağına wayran saladı. Onıń 20 jasar balası Bazarbaydı shet el satqını sıpatında ayıp-lap uzaq müddetke qamatıp jiberedi. Bul azapqa shıdamagan Erjan maqsım qaytıs boladı. Al, Bazarbaydıń kelinshegi Zulfiya bolsa jas balası menen úzliksiz quwdalawlardı bastan keshiredi. Ġarrısı Erjan maqsımnıń ólgeni menen balası Bazarbaydıń qamalıwına kúyingen qáyin ene Zulfiyaģa azap berip, úyinen quwıp shıģadı. Zulfiyaģa usın-day qıyın jağdayda kelin bolıp túsken «Abat» awılınıń ayırım jaqsı adamları járdem qolın sozadı. Aradan birneshe jıllar ótkennen soń, Magadan qalasınan Bazarbaydan aqlanıp kiyatırganlığı haqqında xat keledi. Bul waqıtta olardıń ulı Maqsette el-xalqına hadal xizmet et-kendey azamat bolıp jetilisedi. Povesttegi usınday qıyırman-shıyırman waqıyalardıń sebepshisi bolgan Pirjan maqsım jat jerlerde qaza tabadı. Ózi ólmesten burın balası Nawrızģa kindik qanı tamģan tuwgan eline qashan bolsa da qaytıwı kerekligin wásiyat etedi. Qarındası Shiyrinda sırt ellerde júrip, keselge shatılıp qaytıs boladı. Pirjan maqsımnıń balası Nawrız, ata wásiyatın orınlap tuwgan elge qaytıp kiyatırıp shegeradan ótken jerde shegerashı asker Maqsettiń atqan ogınan jaraqatlanadı. Jazıwshı usılayınsha bir-birine tuwısqan, jaqın adamlardıń ótkendegi jeke menshiklik sanadan jámáátlik sanaģa ótip atırgan bir dáwirde usı dáwirdiń qurbanı bolganlığın, kimisi sırt ellerde, kimisi tuwgan jerde azap-aqırette búrkenip jasawģa májbúr bolgan Pirjan maqsım, onıń ulı Nawrız, qızı Shiyringúl, Erjan maqsım hám onıń ulı Bazarbay kelinshegi Zulfiya hám onıń balası Maqsettiń táģdirine tiyisli turmıs waqıyaları tiykarında ashıqtan-ashıq súwretlegen.