Búlbil uyası

Júrek jarasınıń qanı menen ol Quslar dúnyasına baxıt keltirgen G.Geyne. Sheńgelge qonǵan búlbildiń Shımshıq qurlı sáni bolmas. Berdaq. 1 Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri! Jupqa oramal jayıp ketkendey qızlar, Sol sheńgel astında kóp kúnnen beri Ózim kórip júrgen qus uyası bar … Kózge ısıq Kegeyliniń jaǵası, Tuwıp-ósip, shańda oynaǵan jerim. Muzam menen tal astında tabısıp, Tuńǵısh muhabbattı jırlaǵan jerim. Onda anamnıń ısıq júzi, dawısı, Onda doslar zamanıma enshiles. Úlken joldan shette awılda usı Kórip turmasam hesh kewlim kenshimes. Ketip baratırsam tanıs sokpaqtan, Qulaqqa bir hálsiz ses kelip jetti. Palapan eken ol shıyqıldap atqan, Ayanıshtan janım seskenip ketti. Uyası buzılǵan shóbi shashılıp, Sheńgellikke kirdim tırnalıp áste. Sarı awzı topıraqqa basılıp, Jerde jatır qus balası náreste. Úpledim qondırıp alaqanıma, Shımshık deyin desem, basqaraq onnan. Jatır jalǵız máyek qabıǵı ǵana. (Netken qus bunshelli násilge sarań) Uyanı jónledim shóp terip jerden, (Saǵal súykengen be, samal buzǵan ba?) Eplep uslap epsiz qollarım menen, Palapandı saldım óz uyasına. Ol óz besiginiń jumsaq qawızına Bólengen baladay emshek sorap... Awzım menen suw tamızdım awzına, Qurt ákelip salsam jutpadı biraq. Anası qayda eken? Nege kelmeydi? Ya bayǵus qurt izlep júrgen be eken. Atasın aytpay-aq qoyayın meyli. («Ákeniń jaqsısı jezdedey» degen…) Qanıńday shıraylı sheńgel gúlleri! Sonshelli tikenli, sonshelli dilbar. Tanıs soqbaq penen men sonnan beri, Sol uyadan alıp turaman xabar. Bir barsam, qanatı shıǵıp palapan, Talpınıp, ushıwǵa talwas etedi. Bazda barǵanımda sol bir uyadan Biytanıslaw bir qus ushıp ketedi. Shımshıq deyin desem, onnan ǵawıraq, Men kórgen quslarǵa qatnaslı emes. Túri boz torǵayǵa megzes táwir-aq, Biraq poshshabayday shotbaslı emes... 2 Terekli el boldı biz ósken óńir. Biraz erik, shabdal baǵı bar edi. Olar erte báhár ashqanında gúl, Tún boyı búlbiller sayrasar edi. Názik gúl juparı ańqıp túnlerde, Júrer edim jalǵız baǵlarǵa shıǵıp. Bala kewlim ańsap álle kimlerdi, Búlbil sestin tıńlar edim ıntıǵıp. Sonday sulıw, sonday sırlı ún menen Olar tamıljıtıp sayraǵan waqta, Sáwbetles bolǵanday «Mıń bir tún» menen, Qıyal súrer edim júrip awlaqta. Bir iláhiy qustay ózin sır tutıp. Búlbiller kórinbey sayrasar uzaq Tıńlar edim barlıǵımdı umıtıp Qanday qus ekenin kórmedim biraq. Al jazda quslardıń shoq sayrawında Onı esitpedim. Qayda joǵalǵan? Biraq bir muǵallim boldı awılda, Búlbildiń dál ózi bolıp «sayraǵan». Awılda háwesker koncert bolǵanda Duwtar shertip, tambur shalar edi ol. Jurttı duw kuldirip ısqırıp sonda, Aynımaǵan búlbil bolar edi ol. Bazda kolxoz palızınan túnlerde Biz uyatsız qawın urlap jer edik. Búlbil sayrap ketse qaysı jerlerde, «Muǵallim keldi» dep zıp berer edik. Ákelgen dáryanıń arǵı jaǵınan, Kúygelek kóz kelinshegi bar edi. Qosıq aytqan wakta xosh hawazınan Ay tuwıp, juldızdı saǵınar edi. El abat, baǵlarda ashıldı gúller... Biraq urıs baslandı hámmege málim. Awıl tolı tasırlaǵan jigitler Bári urısqa ketti, ketti muǵallim. Qaldı eki qabat jas kelinshegi, Kózi dóńgelenip jaǵısta jılap. «Jolǵa ayday qarap kútemen» dedi, Jawdı jeńip, aman keliwin sorap. Kegeyli boyında xalıq ıǵın-jıǵın, Jigitler kemege mindi pesinde, «Búlbil» sayrap ketip, Muskat iytiniń Suwǵa sekirgeni jurttıń esinde... Urısqa baratırǵan tabelshshik aǵam Taslap ketti «asha tayaǵın» maǵan. Óńkey qız-kelinshek penen bizdaǵı Jumısqa jegilip, qaldıq oqıwdan... Jalǵız máyek salıp qurıq basqanda, Bir ıntıqlı sezim juwırıp qanǵa, Erik náwshesindey júregi qustıń Miyrim bulaǵına shomılar sonda. Qus niyeti dúziw, ıqlası qalıs, Bawırı eljirep, tabar jubanısh, Boyınsınıp jaratılıs zańına, Uwız iyni qurıp jatadı bayǵus. Sheńgel arasına uya salǵanda, Tiken tırnamaǵan jeri qalǵan ba. Sol sızlap awırǵan jaralar pitip, Jata berdi uyqılı - oyaw solmanda. Jubayı qurt uslap awzına saldı, Bazda sulıw sayrap kewilin aldı, Sheńgel qorǵap onı tikeni menen, Kún ısıǵan waqta sayasın saldı. Bazda qáwip - qáter kelgendey bolar, Túnlerde qızıq tús kórgendey bolar. Baǵda ushıp - qonıp, palapanına Sayrawdı úyretip júrgendey bolar. Máyek shayqap, waqtın - waqtın qozǵaldı, Kúndiz shuwaq, aqsham ayaz ızǵarlı. Gúbelektiń qanatınan oyanıp, «Qustıń uyqısınday» degen sóz qaldı. Qurq basqan quslardıń sabırı zıyada, Azıp - tozıp sarǵayadı uyada. Sepkil máyek bir kúnleri jarılıp, Qus násili shıqtı jaqtı dúnyaǵa. Anası eljirer shúkir etkendey, Jubayı da maqsetine jetkendey, Sayrar jaqın jerde sheńgelge qonıp, Shadlıǵın járiyalap, súyinshi kútkendey… 3 Birin aytıp, birisine kettim be, Qustı qoyıp, adamzatqa óttim be? Urıs jılları izi qalǵan talaydıń, Ayaq soqbaǵı kóp biziń bettiń de. Olar alıp barar paxtalıqlarǵa, Júweri atız hám jońıshqalıqlarǵa. Bunda tabelchiktiń «asha tayaǵı» Tiymegen bir qıytaq egis jer bar ma? Hayal-qızlar tań sáhárden turadı, Kúndiz paxta otap, ketpen uradı. Aydıń jaqtısında arpa baw sabap, Shıq túskende tuqım jońıshqa oradı. Ishinde bir erkek «tábilshik bala», Murnı iyis bilmegen oldaǵı shala. (Shının aytsam, sol jılları sumlıqsız Quwanaman gódek bolǵanlıǵıma…) Ashshı qamshı tiygen attay artınan, Kúnler óter awır miynet tarpıǵan: Alıstaǵı qanlı urıs jalını Júreklerdi jas qayıńday sharpıǵan. «Jeńge-biykesh» oynap, «dayı-jiyenli», Úmit, miynet penen qayǵını jeńdi, Qaytqan qustın dizbegine telmirip, Qız-kelinshek bel - ketpenge súyendi... Esimde, báhárde sıyır qos jegip, Sońǵı paxta jerdi júrgende egip, Atız basındaǵı búktiń ıǵında Hayallar qulpereń, mashaqat shegip, - Jabırlasıp attı, erkek jolatpay, Más bolıp kúlisti kópke, uzatpay. - Súyinshi sora muǵallimniń úyinen, Háy tábilshik bala, juwır quwant, hay!... Dep bir jeńgey qıyquwladı men betke, Men dárhal juwırıp kettim, álbette. Ul ma, qız ba,- soramappan biraq ta, «Awısh» dep hayallar kóp kún kúlki etti. Esimde bar, «aqsaq pochta» bir gúzde Xat ákeldi atız basına bizge. Front gazetası eken qarasaq, Oqıp berdim, hámme jas aldı kózge. «Sayra, búlbil!» degen temasın qara, Urıs barar Dnepr jaǵalarında. Shaqqan razvedchik bolıp jetisken, Bizdi oqıtqan sol muǵallim aǵa. Búlbil bolıp sayrap keltirip babın, Til ákelgish eken tawıp esabın. Bul kewilli, jaw júrekli serjanttıń «Solovey» der eken polkta laqabın... Hámme jabırlastı sonda quwanıp, Muǵallimdi maqtap esine alıp. Gazetanı áste búklep kelinshek, Túydi jupqasınıń ushına shalıp, «Ukrainanıń jolı jol boldımeken, Jolında shoq sheńgel gúl boldımeken. Front jayda júrgen biziń sáwer yar Bizlerdi saǵınıp sarǵaydımeken...» Dep arzıwlı yarın alıp ol eske, Shette paxta terer ıńıldap áste. Gewgim túsip, kesh qalǵansoń atızda, Qanarlastım tergen paxtasın keshte. «Úsh jıl burın – dedi - usı kúnlerde Moskvada bolıp, Gorkiy parkinde Men qosıq aytqanman, ol duwtar shertip, Háwesker talantlar koncert bergende. Jamǵırda jıǵılıp qaldım bir kúni, Kostyumine orap, kóterdi meni. Oyda joqta «Moskvanıń jamǵırı Qosqan edi sóytip eki kewildi... Sol júrgende óz awılın maqtaǵan, Dártli qosıqların arnaǵan maǵan...» Paxta terip júrip sóyledi uzaq. Men tıńlaǵan sayın miyrim qanbaǵan. Tamızıqqa ot ushqını túskendey, Aqıl-huwshım lázzet suwın ishkendey, Tership turǵan tal boyınan kewlime Jupar ańqıp jıllı lebiz eskendey. Urlanıp qarayman júzde meńine, Jaqınlasıp demi tiyer demime. Sezbes ol janıma jara salǵanın, Ózinde ekenin onıń emi de. Sóyleydi sıńǵırlap esimdi alıp, Qısınaman álle neden uyalıp, Paxta qanarlasar edim biraq ta Deymen tań atqansha qasında qalıp ... Qaytıp duwshar etpegey ol kúnlerge: Kúndiz awır miynet zorı - bellerge, Kempir-ǵarrı, bala-shaǵa uyqısız Úyde ǵorek shıǵaramız túnlerde. Baqırawıq brigadir aǵamız, El jatarda jáne iske shıǵamız: Ǵorek shıǵarǵanlar uyqlamasın dep, Tań atqansha aynalardı qaǵamız. Tastay túnek, qara nóser quyıp tur, Kózlerimde uyqı tası uyıp tur. Kóz ilgitip alıw bolıp ármanım, Aynalardı qaǵıp júrip buyıqtım. Shútik shıra, oshaqta ot janadı, Qustay qalǵıp kóz ilgitip aladı. Enesi, biykeshi ǵórek shıǵarıp, Qız náreste appaq kóksin soradı. Qız awzınan emshegin aladı, Tez qımtanıp, iybe qılǵan boladı. Sırtta jawrap turǵanımdı sezgendey, Ayna betke setem alıp qaradı. Deymen «urlap qaraw uyat boladı», Biraq kózim degenine baradı. Uyqlap kettim ayna aldına bas qoyıp, Túsimde ol sóylegendey boladı. Sonda qonıshıma súykenip ásten, Oyatıp jibergen kim eken desem, Melle júnli Muskat eken janıwar, Qanday ǵana jaqsı iytińe shekem... 4 Kolxoz keńsesine bir kúni túste Ǵawır-ǵawır jurt jıynaldı bir páste, Raykomnan kelgen bir qolsız wákil, Ortada tik turıp sóyledi áste. Ayttı jaǵdaydıń awır ekenin, Qay frontta qıyın, táwir ekenin. Urısqa atlandırıp júzlegen ulın, Miynet etken bul márt awıl ekenin. «Jawız dushpan jantalasar búginde, Qanlı sawash Moskvanıń túbinde. «Qaraqalpaqstan» tank kolonnasın Dúziwimiz kerek tezden biziń de. Bul tuwralı keshe radiodan Ayttıq, esitpegen joq shıǵar adam. Kimde qanday usınıs bar, joldaslar, Kimler qanday úles qosadı buǵan ? – Degende sóz alıp bir ǵarrı diyqan, Ayttı: bárimizde bir tilek, bir jan. Bir sıyır ákeldim kempirim menen, Urısqa ketti keshe ekinshi balam...» Dep kózin sıpırdı ǵarrı qısınıp, Únsiz qaldı xalıq onı túsinip. Kekli ǵázep qaynap, kópler sóyledi, Hámme pisetinde barın usınıp. Kimler pul ákelgen tırnaqlap jıyıp, Kimi mal ákelgen turmıstan qıyıp, Kimler qımbat baha zatın ákelip, Esaptan ótpekte ortaǵa úyip. Men jetelep, anam aydasıp izde, Bir qızıl baspaqtı ákeldik biz de, Gitlerdi «iytler» dep qarǵap kempirler, Balaların aytıp jas alar kózge. Ayhay, qúdiretli-aw xalıqtıń sanası! Áne keler muǵallimniń anası. Qasında kelini, qolda túyinshik, Barın ayamayjaq ol hám shaması. Ortada aq jawlıq oramın sheshti, Bir ájayıp zatlar kózime tústi. «Kesteli kók kóylek, sánli sawkele, Háykel, óńir monshaq, jarqılıq» desti. Kelini ákelgen tilla bilezik, Barmaqtan sheshildi periwza júzik. Qulaǵınan aldı zerli sırǵasın, Jurt eljirep turdı bawırın úzip. Bir sulıw tábassum muńlı júzinen, Sırlı sáwle taratqanday ózinen, Qara kózi kólge ımırt túskendey, Kete berdi enesiniń izinen... 5 Bazda tań bolaman sarǵayıp atqan, Geyde jolawshıman sharshap kiyatqan, Ne qubılıs bolmas kewil dúzinde, Birde qus bolaman uyada jatqan. Sonda ásten túsip dáwran atınan, Oylayman «eh, sonsha asqınlar adam», Sonda bul keń dúnya qus uyasınday Bir músápirxana kóriner maǵan... Bir keshe hawanıń ırayı qashqan, Ǵázep oǵın attı burshaqlı tastan. Aldı dawıl, keyni jawın degendey, Jırtıq úzik úydey jawradı aspan. Ájel sawdaları tústi basına. Palapanın basıp bawır tusına, Urqanatı ushıp ábigerlendi, Táǵdir qast etkendey kirttay qusına. Shakmaq shaǵılǵanda janı ıshqınıp, Kórdi bir jılandı kelgen ısqırıp, Qus bayǵustıń jarılǵanday júregi, Ushtı-qondı jan sawǵalap qıshqırıp. Sonıń arasında boldı tasırlı, Jılanǵa bir kirpisheshen asıldı. Quyrıǵınan tislep tartıp aldı da, Tobanayak bolıp basın jasırdı... Bilsem, qus uyası buzılǵan sonda. Men kórmey ketkende búgin azanda, Bir qusqa kemislik qılmas pa edi, Olsızda jetpesin orkestr - dúnya... 6 Terimnen de awır isler ele bar, Kesh gúzekte qazıw degen bále bar, Sol qazıwda mińgestirip qaytqanman, Astımızda jiyren ǵunan janıwar. Kún suwıq, adamlar juqa kiyingen, Qoynıńnan kirgen jel shıǵar miyińnen. Bayshubarǵa mingestirgen Barshındı Alpamıstay bala kewlim súyingen. Ot jaǵıp jılınıp ırash ıǵında, Nan qızdırıp jedik jıńǵıl shoǵına. «Tońıp qala kórme, tabelshshik bala», Dep kúlip qımtadı jaǵamdı sonda. Sol máháli dúsirletip yabısın, Semiz awılatkom suwıtıp túsin, Kelip qaldı ústimizge at aydap. «Usı ma awlaqta tabısqan kisiń?» - Dep kisimsip kúldi jumılıp kózi. (Hámme urısqa ketip, qalǵan bul ózi. Kóp jaqsılar ketip Watan qorǵawǵa, Biraz jaman eldi búldirgen gezi). Jas kelinshek áwel az kem albırap, Dárhal ózin jıyıp aldı da biraq, Qımtay berdi kúlip qızıl sharfımdı, Qorlıǵı kelse de sır bermey qarap. Ilme sultan gáp qashırıp áwele, Haram oyın burkep, boldı áwere. At ústinde bir qıyalap otırıp, Nasbay atıp, mısqılladı tóbede. - Tayıńdı úyretseń, miniske jaqsı,.. Qawın egip ketti, Qosta joq saqshı... - Sol ekken qawınıń saǵal jegenshe, Ballardıń jegeni - kewildiń naqshı ... Basın aylandırıp ańqaw ballardıń, Qara kózli kelin, qılıǵıń ǵar dım... - Kelinlerdiń kózi qanday ekenin Ańlır paytı keldi aqsaqallardıń... Degeninde «el iyesi» shamlandı, Kelin sózindegi astar ańlandı. Awıl awlaq, jigitler júr urısta – Aqsaqal kúsh kórsetiwge ǵamlandı. Meniń de taqatım bolmadı turıp, «Ne kerek?» dep bardım qasına júrip. «Xojalıǵın buzba frontoviktiń!» Dep atqa qaqtırdı, bir qamshı urıp. «Bew, miyrimsiz!» dep kelinshek albırap, Maǵan juwırǵanda, aldınan orap, At ústinen qushaqlap ash belinen, Súymek boldı «kúydirme» dep sıbırlap. Namısım qorlanıp, qaynadı kegim, Atqa tiydi ılaqtırǵan kesegim. Kók jal at abaysız úrkip ketti de, Ińq etip jıǵıldı qamsemiz «begim»... 7 Qaydaǵı balalıq alıp esimdi, Taslap ketippen ǵoy baslı isimdi. Qoy, ertelep barıp kórip keleyin, Sheńgellikte kalǵan bayǵus qusımdı. Bul ǵawǵalı, arasatlı dáwirde Qáwip-qáter kóp uya basqan kewilde. Dúzdegi qus tuwe, úydegi adam Ǵam-qayǵıdan sawa emes ómirde ... Aspan qumaytlanıp bir kúni keshte, Quw qamıs ızıńlap, ızǵırıq esti. Sel-burshaq sabalap erik gúllerin, «Quralaydıń ǵayı» bul kelgen desti. Qayǵırıp sheńgelde qalǵan uyanı, Tań sáhárde shırt uyqıdan oyanıp, Barsam, mennen úrkip júrgen sol qusım, Ólip atır qanatına tayanıp. Shımshıq deyin desem, zárre ǵawıraq, Ájel menen ayqasıptı táwiraq, Sellegen denesi muzlap ayazda, Uyasınan ushpay ólipti jawrap. Qozǵap kórsem jansız qustı uyadan, Astında shúykildep jatır palapan, Ájel ayazınan qorǵap perzentin, Ana bayǵus ózi bolıptı qurban ... Ya ájep; ne degen qustaǵı miyrim! Tikenge tırnalıp, shópshekler jıydım. Jamǵır qurtın palapanǵa jutqızıp, Irgesin tikledim buzılǵan «úydiń». Neligin bilmedim ólgen qustıń bul, Kózime jas aldım, eljirep kewil. Ayaz tańda arasınan sheńgeldiń Jaqın jerde sayrap qoydı bir búlbil. 8 Keshte arpa oraq basına ketip, Jaz aqshamı úyge qayttım túnletip. Arqashtaǵı awlaq kóldiń boyınan, Háwlirip, seskenip baraman ótip. Jazǵı tún, kemtik ay sáwlesin shashar, Bir úyrek ústimnen suwsıldap ushar. Sıńsıp jılap, shashın jayıp awlaqta, Suw boyında otırıptı bir nashar. Bala júrek úrikken shımshıqtay dúrlep, Qamıs tasasınan qaradım serlep, Anam aytar edi elege deyin, Arqashtaǵı kólde suw peri bar dep. Jasırınıp túyesińir búgine, Gá buqqıshlap, gá qarayman tigine. Aydıń jaqtısında anıqlap qarap, Kózim jetti peri emesligine. Jaǵısta otırǵan shashların tarap, Meniń ushın hámme periden zıyat, Kórgende - qısınshaq, awlaqta - batır, Qanday pák, gúnasız tuńǵısh muhabbat! Qorqıtıp almayın degen oy menen. Áste qosıq aytıp bara berdim men. Ol háwlirip biraz qarap turdı da, Jıldam maǵan qaray juwırdı birden… Juwırdı kútkendey qushaǵın ashıp, Men albırap qaldım aqıldan sasıp, Jaslı kózin júzlerime úykelep, «Janım» dedi meni bawırına basıp. Aq bilegi moyınıma asıldı, Qolań shashlar júzlerime shashıldı. Kózlerimnen qushırlanıp súydi de, Jumsaq kókiregine qoydı basımdı. Ay soqbaǵın kólge tósep gúmisten, Ańsaǵanday ashıqlardı súyisken, Júrek tuwlar, bas aylanıp baratır, Sút tatıǵan bir jaǵımlı iyisten. Óńim be, túsim be, - ayıra almay, Bir de sóz aytıwǵa batılım barmay, Tuńǵısh muhabbattan toyat awsadı, Bala kewlim túlep ushqan suńqarday. Xat túspegen qaǵazdayın aq edim, Jigitliktiń gúnasınan pák edim. Issı qushaǵınan bosansam biraq, Ayaqların onıń qushajaq edim ... Bes ay boldı kelgen edi «qara xat». Shańaraǵı kúyrep, bolǵanday opat. Uyası buzılǵan qustay bezigip, Ilaǵadı taza jesir periyzat. Aqsham jalǵız qaytsa arpa oraqtan, Bir búlbil sayraptı sheńgellik jaqtan. Muǵallimniń atın aytıp shaqırıp, Tikenge tırnalıp izlewge shıqqan. Aytpasa da bildim, ne bolǵan halı: Qamıslıqtan shıǵıp qamsemiz sarı. Kól boyında onı uslap alıptı, Kiyimi jırtılǵan, kewli jaralı ... Kókiregin qımtap, kelip ózine. Júzin basıp súykep meniń júzime, Suw boyında súyew bilip otırdı. Qısınıp, jubatıp aytqan sózime. Balalıqtıń muńlı elesli túsi, Ele kóz aldımda ushırasıw usı. Qulaǵımda, qızın jubata almay, «Kelin!» degen enesiniń dawısı. Ol ketti, men qaldım suwdıń boyında, Suw peri sıyqırlap ketkendey sonda, Bas aylandı baxıt suwın ishkendey, Sırlı bir kúsh húkim súrip oyımda. Tún dep húreyleniw shıqtı yadımnan, Kewil tarlarımdı tırnar «Adıńnan». Awlaq kólge shomılǵanday juldızlar, Samal «ashıqsań dep» sıbırlar maǵan. Dúnya qápelimde ketti ózgerip, Urıs pitkendey, hámme úyine kelip. Búlbiller sayrasar bala kewlimde, Yoshlı shayırlıqtıń háseri enip. Kóp ótpey zım-ǵayıp boldı kelinshek. Kimler ayap, kimler toqıdı ósek. Meniń de sırımdı sezdi hayallar, «Tabelchik balada ózgeris bar" … dep. Tatlı azap tartıp júdedim azıp, Pútkil dúnya bos qalǵanday qulazıp. Túsimde kóp sandıraqlar ekenmen, Júrdim dápter tolı qosıqlar jazıp. Arqashtaǵı kólge kelemen keshte, Uzaq otıraman ıńıldap áste. Kútilmegen sol jolıǵıw aqshamı Elewreter ele túskende eske … Keldi kól boyına bir kúni anam, Qamıs tasasınan qaradım oǵan. Saqqa júgindi de, pilte sham jaǵıp, Aytqan sózi bir-bir esitildi maǵan. «Suw iyesi, aynanayın suw peri! Jınısıń hayal ǵoy, sen aya meni. Duwalasań meni duwala, janım, Kórdim dep hesh kimge aytpayın seni. Men kelinshek bolıp túsken zamanda, Keshte suw alıwǵa kelgende bunda, Altın taraq penen shashıńdı tarap, Otırdıń ǵoy sonda kól jaǵasında. Zeyinińe hasla tiymeyin seniń, Shomılsań qasıńa kelmeyin seniń. Tilla árebegim ákeldim saǵan, Shaqırma túnlerde balamdı meniń. Úlken balam urısta kóp waqtan beri, Túslerimde kelip jubatar meni. Janımdı bereyin, kúniń bolayın, Kishkeneme tiyme, janım suw peri!». Dep anam jalınıp kózin jasladı. Tilla árebegin suwǵa tasladı ... Sonnan berli dúzge ketip túnlerde, Kólge kelgenimdi qoya basladım ... Esittim, jas jesir awıldan ketken, Atası kelipti tórkini betten, Aqlıq qızın alıp qalıp enesi, «Baxtıńdı ashsın» dep ruxsat etken. Júrek ırıq bermey aqıl-sanaǵa, Sonnan baslap usamadım balaǵa. Bir ǵáletiy qus uyalap kewilge, Sayrar sulıw, shiyrin, dártli namaǵa … 9 Áy, toba, qoya ber adam degendi, Qayda ózgertse de mákan degendi, Uwız-iyni qurıp saǵınar júrer, Kindik qanı tamǵan watan degendi. Qoya ber usı bir shayır degendi, Eljiretip júrek-bawır degendi, Sheńgelin gúl eter, shımshıǵın - búlbil, Usı bir usqınsız awıl degendi. Bir túp tal kórse de oǵan jańalıq, Bir ǵarrı sóylese, - tursı danalıq. Dáwranday elesler urıs waǵındaǵı Qırq jıl arjaǵında qalǵan balalıq ... Qálem janǵa tiydi tún boyı jazıp, Awıldıń hawası janıma azıq. Azıraq bas samallatıp qaytayın, Sırtqa shaqırıp tur báhárdiń sazı. Atızlarda shigit egisi qızǵan, «Arba jol» dápterdey tabalar sızǵan. Isti tındırıp júr úsh-tórt traktor, Órden-ıqqa shabar brigad jazǵan. Shashaw salǵan shópker jaylar háńkiyip, Teleantennalar shoshayar biyik, Baǵ - hárem joq bolǵan, - Mallar baylanǵan, Jerler kebirlegen taz kebin kiyip. Turmıs jaman emes, qurǵın kópleri, «Mashın», «motocikl», «aqsha» gápleri. Eńbek eter, tabıs tabar, tek ǵana Úrkip ushıp ketken insap kepteri ... Klub, monshalar joq, - qaǵazda qalǵan, Ne salsa, basshılar ózine salǵan. Isker qollar suwıp, birazdan beri, Tabısıp ketkendey shın menen jalǵan. Atızǵa shıqpaǵan ele adamlar, Ferma betke úsh-tórt hayallar barar. (Háy, tabelchik bala, qosıq oqıp ber, Dep nege súykimli oynamas olar?...) Mektep, końırawı keler qulaqqa, Meni shaqırǵanday balalıq jaqqa. (Kishkene bolsa da, ájjedey appaq, Biziń mektep taza edi - aw biraqta). Bilgir hám azada, bek tutqan ózin, Abıraylı edi-aw muǵallim biziń. (Házir bolsa, brigadir olarǵa Paxta tergizip júr aǵartıp kózin …) Awıl awlaq eldey, zeyin jiberseń, Sımǵa qonǵan qarlıǵashlardı kórseń, Yoshlı kompozitor qara tush penen Jazıp ketken «Báhár» notası derseń. Burın bódeneler jońıshqalıq betten Sayrar edi - Bári uwlanıp pitken … Hind elshisi - ala shapan ópepek, Álhábbiz, saq júrip bul kúnge jetken! Samal lám topıraqtı keptirip demde, Shańlı perde tuttı sáwleli kúnge. Bir shayqus ushıp júr qalqıp asıqpay, Góne ırash, sheńgelliktiń ústinde. Bir qıymas birewim qalǵanday dúzde, Kelmedi dep giyne eterdey bizge, Kewil qáterime táselle berip, Keldim sol uyanı kórmege tezden. Palapan joq, barsam táńirge jazıp, Biziń menen qatnasıǵın tıyǵanday, Qayttım bos uyadan kewlim qulazıp, Taborınan qalıp qoyǵan cıganday. Jónekey jubattım ózimdi sonda: Bala búlbil qanat baylap, azanda – Ushıp ketip uzaqlarǵa uyadan, Sayrap júrgen shıǵar bir gúlistanda ... 10 Hám burıldım úsh túp ǵarrı tal betke, Biz oqıǵan mektep ornı bar betke, Qublasında kól boyınan qashıqlaw Muǵallimniń úyi turǵan álbette. Ol jaylardıń ornı házir egislik, Japtıń jaǵaları otlaq kógislik. Soqpaqlar joq, mázi oyımda qalǵan, Kól hám sayızlanǵan, boyı tegislik. Sol balalıq zaman yadıma tústi, Sol ashıqlıq árman yadıma tústi. Sol bir joq perige jalınıp atqan. Marhum áziyz anam yadıma tústi. Tuńǵısh muhabbatım - jaralı elik, Kóz aldımnan óter kórinis berip. Qıyalımdı serpip qızıl «Jiguli», Sol máhál toqtadı tusıma kelip. Xanatlas kóylegi shoqtay lawlaǵan Bir sánem tústi de, betledi maǵan. Qıyalımnıń qıyadaǵı tórinde Bir ańsawlı eles tústey oyanǵan. Kórdim arıwlıqtıń tolıp - tasıwın, Ayaq basıwın ayt, ayaq basıwın! Tuwılǵanda súyinshi sorap úyinen, Jegenim esimde maysók shashıwın. Yadımda quwırshaq oynaǵanları, Kempiri ólgende jılaǵanları. Dem alısqa kelsem, bir jola mennen Negedur anasın soraǵanları ... Jıllar shapqan attay óttiler demde. Seyil paytı bir dem alıs keshinde, Shayqalıp qız bolǵan bul qarındastıń Zaldı awzına qaratqanı esimde. Serpilip zer naǵıs saxna perdesi, Kewillerdi biylep ıshqı zernesi, Bult artınan kóringendey tolǵan ay, Shıqtı jaynap kórkem óner erkesi. Hawazında barday bulaq sıldırı. Maqpal jumsaqlıǵı, gúmis sıńǵırı, Qara kózi kólge ımırt túskendey, Taldırmash boyında taldıń súmbili. Kózlerim saxnada, qıyalım - alıs, Shabırsıp atqanday qayǵı, kuwanısh. «Usamasań tuwma» degen sózdiń sol Uqtım mánisinde joqlıǵın shalıs. Izlep tawıp sonda saxna artınan, Mańlayınan súyip, quwandım oǵan. Anasınıń biz xabarsız turmısın Aytıp bergen edi qız sonda maǵan. Aytqan, arjaǵında Ámiwdáryanıń Anası jańadan turmıs qurǵanın, Eki ul, bir qızı bar eken onda. Ayttı awılǵa kelip-ketip turǵanın. Ayttı: «Ájem bayǵus óldi ármanda, Bir uyada jalǵız qaldım men sonda. Anam alıp ketti meni úyine, Hám mektep pitirdim júrip solmanda. Nesip etti qosıq, muzıka maǵan, Konservatoriya pitti sońınan. Turmıs qurdım, bir ul, bir qızımız bar, Kúyewim sazende, ájayıp adam ... Mashinadan túsip jetkenshe maǵan, Hámmesi hápzamat keshti oyımnan. «Aǵa» dep atımdı aytıp, kúlimlep, Pák názeri iybe menen qaraǵan. Sol tanıs jaǵısta otırıp keshte, Ótkendi asıqpay túsirdik eske, Aytıp berdi qara kózli qarındas Bir ájep hádiystiń tariyxın áste: 11 Ayttı: «Shayır aǵa, esit, miyriban! Bir suwıq shınlıqtı aytayın saǵan, Táǵdir oylap tapqan tosın islerdi Tapbas deymen eń bir sumlıqlı adam. Urıs pitkeli qırıq jıldan da kóp boldı, Qansha úmit gúllep, qanshası soldı, «Qara xat» alsa da qansha analar, Ulı kiyatqanday qarawlar joldı. «Meni jalǵız taslap, ólip kór, qáne!» Degenimde ájem kúlimlep bále, «Ákeń tiri ǵoy ...» dep, shashımnan sıypap, Kózin súrter edi jasırıp jáne. Joqqa isenbeymiz siz benen biz de, Biraq men tán berdim sol aytqan sózge. Júrek sezimi ana degen adamnıń Men bilsem, qanday da jaralǵan ózge ... Bul hádiysler uǵras kelmes aqılǵa, Usap keter bálkim ertek - naqılǵa, Gúllep turǵan kewil baǵıma meniń Bir dúbeley basıp kirdi jaqında: Bir kúni xat keldi bir moldavannan, «Ákeńiz tiri» dep jazıptı maǵan. Qay jerde hám qalay … Jazǵan hámmesin Hám anamnıń qaydalıǵın soraǵan. Aralıǵı uzaq bolǵanın aytqan, Bárhá xat alısıp turǵanın aytqan, Ol veteran mayıp eken ózi de, Sonda da izinen barǵanın aytqan. «Ákeńizdiń hújdan tazalıǵınan Guman etpeń, ol márt, pák janlı adam. Biraq bul urıstıń sumlıq islerin, Qızım, tilim barmas aytıwǵa saǵan ... Jazıptı sawashta birge bolǵanın, Qáwipli razvedkalarǵa barǵanın, Bir jola jaradar bolıp, atısıp, Ekewi boranlap dúzde qalǵanın ... Xatlarınıń bárin saqlap júrgenin, (Bıltır oǵan beripti Dańq ordenin), Biraq onıń tiriligin tis jarıp, Bizlerge aytbawǵa wáde bergenin. Jaqında izinen barıp kórgenin, Sum ayralıq er júrekti jeńgenin. «Uádeńdi bir iret buz» dep, bárháma Bir ǵayrı kúsh bunı zorlap júrgenin … Diydar kórispegen ákemdi ayap, «Tiri» degen sózge quwandım biraq, Erteńine barıp ayttım anama, Únsiz qaldı ushqan quslarǵa qarap ... 12 Áwel qolǵa qálem alarda, maǵan Qus uyası edi bahana bolǵan. Endi ol uyadan qayǵı shekpeymen, Onda tirishilik joq, huwlep bos qalǵan. Nelerdi kórmes bul adam balası! Bombadan qıyraǵan awıl-qalası. Bawırı pútin bir de jan qalmaǵanbız, Sol qırǵın urıstıń qanlı jarası, - Pitti desek, ele ashılıp atar, Ol jarada oynap oskolka jatar, Urıs háwiri sharpıǵan hár júrekke Buzılǵan qus uyasın da ayatar ... * * * Sorap júrmen «bul qaysı jer» dep bizden, Paytax jatqan jerimiz bar sheksiz keń. Aq qayıńnıń kók jelqomın jel úrlep, Záwlim biyik qaraǵaylar kók súzgen. Jol toǵaydan kók shalǵınǵa shıǵadı, Kók suwlı bir ózek bunda aǵadı, Krestler máńgilik uyqı gúzetip, Jol shetinde qoyımshılıq qaladı. Jamǵır jaz hawasın juwıp turadı, Muńlı salqın kewillerge uradı. Jas topıraqlı bir qábirdiń basında Eki hayal sıńsıp ǵana jıladı. Ekewi de alıs jaqtıń hayalı, Biri káywanıdan ótken shamalı. Haw, bayaǵı Arkash kóldiń boyında? ... Qoy, ol jaǵın bunda eslew gúnalı ... Jıladı, jıladı. hayal jıladı, Jas topıraqtı búrip, sıypap - sıladı. Qırıq jıllıq mumiya - muhabbat sheri Qorǵasınday erip aqqan boladı. Jasıraǵı óksir «ákejanım» dep, «Bir kórip, erkelep toyalmadım» dep, Al men ókinemen bul hayallardıń Hásiret tereńligin jazalmadım dep. Vrach ayttı sonda: "Rahmet sizge, Ne de bolsa izlep kelgenińizge . . . Ol ájayıp gózzal bir insan edi, Kútilmegen iske qıynaldıq biz de: Telegramma berip, shıǵıpsız jolǵa, Aytıp edik, qattı quwandı sonda. Hátte búlbil bolıp sayrap jiberdi. Biraq jansız jatır kórsek azanda . . . Mınaw qaǵazların, orden, medalın Estelikke saqlap júriwge alıń». Qaǵaz arasınan shıqtı bir súwret, Artqa jetelegen adam qıyalın. Suwret tozǵan, qaǵazı da sarı dım. Ekewi suwǵarar qawın qarıǵın, Kózlerinde kúlki, jaslıq nurı bar, Iyt hasılı Muskattı da tanıdım... Vrach aǵay ashıp stol tartpasın, Bir kasseta magnitofon lentasın Aldı da, dawısqa qoyıp jiberdi, «Sen yar qal endi» niń sherli namasın. Izinen qosıqlar oqılıp ketti, Kewiller unırap, sógilip ketti. Jaralı júrektiń ármanlarınan Sabır kásalarım tógilip ketti: ONIŃ QOSIQLARINAN Jap boyında jawdırap, Sútilmek gúllegende, Jazdır ılaqlarıńdı, Jayayın, anam meniń. * * * Boyında Kegeyliniń, Sheńgeller gúllegende, Ishqıńda búlbil boldım, Sayrayın yarım meniń. * * * Tar okopka jamǵır suwı tolǵanında, Úyde tezek jaqqan otıń jılıtar, ana, Jaw shebinde men boranlap qalǵanımda, Shinelimdi tanıs qolıń qımtar, ana. * * * Gúzar joldan atlar barar, Jalın samal tarap ǵana. Bos dizginli torı atqa Sen jılaysań qarap, ana. * * * Tórt doynaǵın aq kóksime Bassam deyseń, yarım meniń. Márdana bol, qoy óksime, Yarım meniń. Kewil baǵında toy qılıp, Jazıp shashıńnıń túydegin, Ash kózimdi toydırıp Súymedim, yarım meniń. * * * Qattı samallar arqadan eskendi, Túsimde kórip janım seskendi. Kólge ımırt túskendey kózińdi, Burdıń mennen júzińdi, yarım meniń. * * * Duz nesip, tartqan quwıstı elge, Qaytqan quslar qonadı kólge. Qanatı sınıq bir jalǵız ǵazban, Jawtańlap kókke moynın sozǵan. * * * Aqsham aq besik tayanǵan anam, Tún uyqıdan tórt oyanǵan anam, Bawırıńdı kábap ettiń be, Jolıma qaray-qaray kettiń be? * * * Aq bilegin dastanǵan yarım, Aq dastıqqa jas tamǵan yarım. «Qara xat» alıp, jesir qaldıń ba? Aq júzińe jara saldıń ba? * * * Taw basınan bult awǵanda, Tómende sel jawar bolar. El basına kún tuwǵanda, Er namısqa shabar bolar. Ot ishinde qalsa Watan, Jigittiń jan jarasınan Appaq qarǵa qırmızı qan Tamar bolar, tamar bolar. * * * Atakalarda birge juwırdım, Oqlar tiygende birge jıǵıldım. Birge tońdıq muzlı boranda, Qalalardı jawdan alarda. Endi nege mensiz uyqlap atır, Ne jazıǵım boldı olarǵa? ... * * * Qar jawǵanda shar buzıp shıǵamız dúzge, Sona - súylin dus keler nesibemizge. Shinelimnen tart meni, Muskat iytim, Qozǵalarǵa shama joq bizde ... * * * Esik aldına ekewmiz ekken Qawın pisipti, jarayın, yarım. Kúlip-oynap túsime bir en, Toyıp-toyıp qarayın, yarım. * * * Er jigitke eljirep, Idıraw uyat, ana. Appaq jawlıǵıńnıń Bir shetin uzat, ana. * * * Ayaqlarım bolǵanda edi, Jeldey jelip barar edim, anam meniń. Eger qollarım bolǵanda edi, Shashıńdı sıypar edim, yarım seniń ... 13 Tań aldında qayttım úyge awıldan, Jalǵız baratırman sol soqbaq joldan. Keshegi sumlıq sóz, - soldat táǵdiri, Qosıqları uyqı bermedi maǵan. Bular qosıq emes, júrektiń qanı, Er jigittiń at basınday ármanı. Bunda bar urıs degen jawız bálege Nálet oqıp atqan insan hujdanı. El dep etik sheshpey qan keshkenleri, Awızlıqlı attıń suw ishkenleri. Watan muhabbatı, Jawǵa óshpenlik, Jigirma millionnıń jan keshkenleri. Analardıń aqsham jollarǵa shıǵıp, Bozlawları jasqa jawlıǵın sıǵıp. Qawıshpaǵan qushaq, Jesir dastıǵı, Qarındastıń sıńsıwları qamsıǵıp ... Jalǵız baratırman. Júregim sızlar, Jımıńlasıp, tıpırlasıp juldızlar, Uyasında tań uyqıdan oyanıp, Ushıp ketip atqan quslarǵa usar. May nápesli báhár, kógis átirap. Mine tanıs mánzil kewilge inaq. Sheńgel qońırawlaptı, gúllerin tógip, Buzılǵan uya tur, qusı joq biraq. Ya ájep, tábiyat ne degen bilgir! Bul násilge sarań qus edi - búlbil. (Olardı shımshıqtay kóp jaratqanda, Talant qádiri bolmas edi jerde bul.) Ya insap, tábiyat ne degen ádil! Sheńgel tikenekke pitken sulıw gúl. Tawısqa tús bergen, dawıs bermegen, Shıraydan salıwsız xosh hawaz búlbil. Biraq elespesiz usı qus eger Sayrasa, kewlińde ashılar gúller. Túrin kórmey onı maqtap jırlasar Qanshama shayırlar, júyrik qálemler. Sóz bar: gúl ıshqında sayrarda bul qus Óz júregin shoqıp qanatadımıs. Sóytip bolıp, tań atqansha baǵlarda Dártin sayrar deydi bir tınbay bayǵus ... Bul bir muqaddes qus hámme jerde bar. Hár baǵdıń xosh hawaz búlbili bolar. Ashıqlarǵa muńlas, Shayırǵa sırlas, Baǵ tapbaǵan jerde sheńgelge qonar ... Tikenge tırnalıp ol uya salǵan, Qara dawıl onı buzıp ushırǵan. Óz násilin qorǵap ólgen qustıń sol Birli-jarım pári ilinip qalǵan. Jetim qalǵan sarı awız palapan, Qaydan sezsin ne ekenin alaqan? «Eger túsip ketsem, juwap bereseń!» Dep ele shúykildep turǵanday maǵan ... Sonnan berli qaysı elge barsam da, Qay baǵda búlbilge qulak salsam da, Awıllasın tanıp sol bala búlbil, Sayrap tur ma dep qalaman men sonda. Hám esleymen tıńlap onıń namasın: Buzılǵan uyasın, Essiz anasın. Qırıq jıl óz oshaǵın kórmeske jazǵan, Dilgir mútáj soldat júrek jarasın ... Esleymen anamnıń qayǵı-nalasın, Joqlap urısqa ketken úlken balasın, Esleymen sol ómirzaya juldızday Qansha aynalardıń sóngen shırasın. Esleymen esitsem búlbil namasın, Arqashtaǵı kóldi, Paxta arasın, Qara kózi kólge ımırt túskendey, Tuńǵısh muhabbattıń mehrigiyasın. Hár kimniń menshikli kewil baǵında, Oylayman, búlbil bar hámme waǵında. Insan hásiretin, shadlıq, ármanın Tárip eter ol sayraǵan shaǵında... Dúnya házir arasatlı, topanlı, Oǵırı húreyli, esi alańlı. Ol qáwip - qáterli, sheńgel astında Qurıq basqan búlbildiń uyası yańlı. Buzıwǵa qast etip dawıllar keler, Sel - burshaǵın aydap jawınlar keler. Saǵallar súykener, Jılan órmeler, Kóz-qulaq bolmasaq biz oǵan eger. Sarı awız, temir qanat palapan, Eplep uslar onı epsiz alaqan. «Eger túsip ketsem, juwapkerseń!» dep, Shúykildep turǵanday tuyılar maǵan ...