Tumaris

(Massagetler qıssası) Sen jalmawızdıń toyımsız kózlerińdi qanǵa toyǵızbasam, meni massagetlerdiń Quyash qudayı ursın (Tumaristiń Kir patshaǵa aytqanı). Gerodot. Tariyxnama. I t. 214 bet. «Massagetler Kir menen bolǵan sol bir qırǵın sawashta nayatıy mártlik kórsetti». Strabon. Geografiya. XI 8. «Hayal uran bolǵan eken». Berdaq (Shejire.) 1 Tumarisa, wa anajan, Sarsılasań basıń iyip. Perzentińniń azasınan Júrek - bawırıń túr ǵoy kúyip. Eńkeytpe tilla jıǵańdı, Sır berip nasharlıq etpe. Qayǵı aldında qayısqandı Jaqtırmaydı massagetler. Bos kelipti úmit atıń, Ayhay! Biraq ókinbe sen. Óz qatesin, óz uyatın Juwǵan ol óz qanı menen. Kóter bastı! Qayda seniń Erkeklerdi basqan susın? Jolbarıstın jaw búyregin Julıp jegen ǵaybar kúshiń? Qas batırdıń bas súyegin Zeren etip, qımız ishken, Sen emes pe, eldiń kegin Keskilesip alıp ósken! Arqar múyiz ay astında Kim kórkińdi saǵınbaǵan. Ógiz suwdıń jaǵasında Kim kúshińe tabınbaǵan!? Kiy jarqıldap sáwkeleńdi, Sır berip nasharlıq etpe, Kóp qayǵırıp júdegeńdi Jaqtırmaydı massagetler. Tumarisa otır únsiz, Tarqatqan ol qolań shashın. Boz orda misli hesh kimsiz, Otır hámme iyip basın. Ǵıjlap turǵan oshaqtaǵı Seksewildiń qozı sóner. Al kewilde perzent daǵı Ot tiygendey órshelener, Kesik qulaq nóker úyden Shıǵıp ketti bir jaqlarǵa. Suwıq xabar ol ákelgen Qaldı gúwlep qulaqlarda. Ol aytqan: «Patsham, bizlerge Bul saparı Kún qas bolǵan. Jaw albırap qashqan jerde Tayar awqat, mol dasturxan Jayıwlı turǵanın kórip, Japırılıp tústik attan. Jatır meslerde kópirip Bir ishimlik, ózi qatqan... Ishtik simirip, jedik etti, Kewil ósti, bas ǵuwıldap. Uyqı bastı, dińke ketti... Jaw, sóytip túsirdi aldap. Esimizge kelsek keshte, Ayaq - qollar matawlı tur. Bul qorlıqlı kúndi eske Alıw maǵan tawdan awır! Kók shatırda kóshki taxta Shah otırar ǵark - ǵark kúlip. Ústimizde toy qızbaqta, Biz jatırmız tiriley ólip, Bir waqları tiklep boyın, Turdı balań jaynap kózi. - Patsha, qutlı bolsın toyıń! Bar meniń bir aytar sózim. Bosat meniń qollarımdı, Erkin esime eneyin. Bilseń payda sırlarımdı, Qaleseń aytıp bereyin. – Dedi turıp tutqın balań (Men oyladım: jigit mınaw Endi óli arıslannan Tiri tıshqandı ábzel bildi - aw) Farsılardıń shahı sonda Sharap tolı tilla jamın Ishpey biraz otırdı da, Sıypadı jiyren saqalın: - Alıp - anadan - at - biyeden, Mártligińe tarttıń bala. Jawdıń da mártin súyemen, Háy, jas batır, maǵan qara! Ákeń bir saq patsha boldı, Jurtına jaw darıtpaǵan. Dúnyaǵa dańq jayıp óldi, Kim tiye aldı barıp oǵan? Anań - arıw Tumarisa, Patshalıqqa jarasadı. Xorezmiya, Sogdiana Oǵan kópten talasadı. Asaw arqar ańshı quwsa, Asqar tawdan pana tabar. Biyik shıńǵa búrkit qonsa, Onıń ushqır qanatı bar. Awramazda táńirim maǵan Qudiretli shahlıq berdi. Kóp ellerdi asawsıǵan Qılısh penen alıp berdi. Baktr, midan, parfi, derbik, Hámmesi de ójet bolǵan. Biraq, jeti jahan derlik Búgin maǵan qullıq qılǵan. Aqıl menen aldın boljap, Ójetligin qoysa anań, Amanlıqta jasaw olja, «Mádetkár bol» dese maǵan, - Eliń farsılar shahınıń Panayında bolar edi. Esigin boz ordasınıń Jel ashıp, jel jabar edi. Biraq, ol joq Bilgir anań. Bilimsizlik etti, mine. Úshten birdey láshkeri hám Ulı ǵapıl ketti, mine. Qatın biylegen el ońbas, Kórdik bunı senler bette. El - jurtına bolǵanday bas Erkek joq pa massagette?! Húkimdar bolıp jurt soraw, - Shesheń emes, seniń jolıń... – Dep, jahangir Qáyxısraw Sheshtirdi batırdıń qolın. - Shah, sen bilgirlik is ettiń. Umıtılmas bul kópke deyin. Endi saǵan massagettiń Qosıǵın aytıp bereyin: «At ornına arqan taǵıp, Jolbarıstı jegip bolmas, Awzıń qanǵa tolsadaǵı Jaw aldında tógip bolmas. Asırasań da álpeshletip, Shólin ańsap óler arqar. Miy qatesin qol dúzetip, Bas jazasın moyın tartar» - Dep, saqshınıń qos bawınan Qanjarın tez qaǵıp alıp, Jalt - jult shaqmaq shaǵılǵanday, Tasladı ol ózin shalıp, Wa, patshayım - Quyash qızı! Óldi sóytip batır ulıń. Turdım men de kózim qızıp, Ah, qanıńday jaqsı ólim! Márt perzentiń patshalıqtıń Sırın jawǵa aldırmadı. Ózin - ózi shalıp jıqtı, Dushpanına shaldırmadı Men de óldim... Átteń, biraq Mártlik emes, qorlıq penen: Tústi shorshıp eki qulaq Kesildi de zorlıq penen. Kóz aldımda qulaǵımdı Jegizdi bir jállatına. Shandıp qol hám ayaǵımdı, Teris mińgizdi atıma, Dedi: «Aytıp bar patshayıńa Ullı shahdan duway sálem, Sıyınsın Kún qudayına, Urısıw ushın biziń menen»... Xosh Tumaris, ádil patsham, Massagetler maqtanıshı! Táńirim yar bolsın saǵan, Ákelgen xabarım usı. Men atqardım minnetimdi, Xosh bol qorlıqlarımdı men El - jurttan awlaqqa endi Ózim arqalap ketemen»... – Dep ulaqsız neker birden Tumariske qullıq etti Hám atılıp shıǵıp úyden Qarańǵıǵa súńgip ketti. 3 Ana kewlin qan jılatqan, Qarǵıs saǵan, qaralı kún! Jan júyesin sótip atqan Jazadı bul jaranı kim? Patsha hayaldıń júregin ol Qus urǵan bir kógershindey, Miyrimi joq bir túkli qol Julqıp, qıynap attı birdey. Kóz aldınan ótti búgin: Sol jawız qol kópten beri Julmaq bolıp dala gúlin, Túrli hiyle etkenleri. Farsı shahı minip kúshke, Kóp ellerdi jawlap tegis, Búginligi Tumariske Ashıq bolıp qalǵan emis... Hayal patsha esler bárin: Hayyar shanıń shaytanların – Káyxısrawdıń elshilerin «Bolmaydı» dep qaytarǵanın. Shanıń kózi qantalasıp, Qattı ashıwǵa mingen sonda. Massagettiń keń dalasın Boyamaqshı bolıp qanǵa, - Láshkerin shubırtıp aydap, Dáryaǵa sal taslaǵan ol. Úrlengen meslerdi baylap, Kópir sala baslaǵan ol. Sol máhálde Ógiz suwdan Eki atlı júzip ótti. Shaǵa Tumaris arıwdan Mınaday ótinish jetti: «Jahangir shah, qayt ıraydan, Jandı sonsha qıynaysań dá! Neq jetpeydi? Qorıq qudaydan. Arǵı júzge sıymaysań ba?! Sonsha alǵan el - elatıń, Awzıń batıp aǵıl mayǵa, Bizińdey bir jesir qatın Óz elińnen tabılmay ma? Balıq uwlap, mal aydaǵan Eldiń tınıshlıǵın buzba, Tógilmesin qalayda qan, Ótpe biziń dalamızǵa» Tıńlanbadı. Búgin kelip, Jaw dáryadan berman ótti. Há demey-aq saldı búlik, Is baǵıtı qırın ketti. Al, mine, birinshi urıstıń – Mákkar urıstıń qurbanları, Kóz aldında Tumaristiń Essiz ulı, qıranları Eles berip iyip basın, «Keshir ana» dep turǵanday. «Jayılmasın qara shashıń, «Bol márdana» dep turǵanday... Patsha hayal soń-soń barıp, Boyın biyley basladı ol. Altın árebegin alıp, Átashtanǵa tasladı ol. Úy tolı jurt - kátqudalar, Sárkardalar órre turdı. (Bul dástúrdi biler olar) Hámmesi sırtqa juwırdı. Jasıl túsip, qurt gewlegen Qasında bir bayterektiń Ot jaǵılıp, jurt gúwlegen Qushaǵında ıza kektiń. Árwaq shaqırıp ǵarrı porqan, Gúbelektey otqa urar. Zikir salıp duw alaman, Massagetler oyın qurar. Tım - tırıslıq shókti birden, Qulaqqa urǵan tanadayın. Qalıń qurda orta jerge Turdı kelip patsha ayım. Aq girewke, altın qamar, Jarq-jurq eter duwlıǵası. Kózinde jup juldız janar, Sulıwlıqtıń nur tulǵası, Kún perzenti nurlı Átash – Ottıń piyri jalın atıp, Túnge qarsı ashıp sawash, Turdı onı jaqtılatıp. «Kindik qanım tamǵan dalam, Ana jurttıń topıraǵı! Biyopalıq etsem saǵan, Kózimdi qus shoqıǵanı...» Dep ay júzli arıw patsham, Jalańashlap oń siynesin, Bir shalanı alıp ottan, Kúydirdi ol aq mámmesin. Ant edi bul qorqınıshlı Ayqasarda ómir-ólim, Jurt sezip bir ullı kúshti, Zor shayqasqa buwdı belin. «Wa, patshayım, Quyash qızı! Jolıń bolar, qara áne, Tishtria - baq juldızı Aq at bolıp shıqtı jáne» Dep qol bılǵap ǵarrı porqan, Otqa túsip ólip ketti. Zikir salıp top alaman, Tań atqansha ırım etti... 4 Aydarlı tuwı teńselip, Shıqtı jolǵa massagetler. Jollar segbirin eńserip, Qıldı janǵa qısıwmetler. Nar qamıslı jaǵalarda Kóp ǵawdanlı kóller qaldı. Adam barmas atawlarda Panalasıp eller qaldı. Jer qayısqan qalıń láshker, Ań bezdirdi at dúsirlep. Aldı tawǵa minse sáske, Artı túnde júk túsirgen. Burqıratıp juwsan iyisin, Shańǵıttan kún kózin bastı. Qan sasıqlı toy kúsegen Qara quzǵın ǵaqıldastı. Túlki jortpas túneylerden Túnde ketip barar olar. Qarsaq jortpas qalıńlardan Qalǵıp ketip barar olar. Úsh kún júrip, Úrker bata Jetti Ógiz ótkeline. Ottı jaǵıp qatar-qatar, At otlattı shetkerige. Bul aqsham tınıǵıp jattı, Er dastanıp, qılısh qayrap, - Tań aldında jeti attı Qurbanlıqqa shaldı saylap, Artı dárya, aldında tań, Shıǵar kúnge júzin berip, Patsha artınan barlıq adam Tabınıwǵa turdı kelip. Sóndi Sholpan - tań juldızı, Kórip ullı Kúnniń júzin. Kún kelbetli sahra qızı – Tumaris basladı sózin: «Gúldir - gúldir kisnegen, Altın júwen tislegen At jolına sadaǵa, Miyrimli Quyash, qollaygór, Júyrik Quyash, qollaygór! Qamısı nuwlı kól bergen, Selewi semiz shól bergen, Gúrkirep Gúldirmaması, Aspanda póstek sabaǵan, Miyrimli Quyash, qollaygór, Saqıy Quyash, qollaygór! Asıǵı pútin aq serke Qoy baslasın qotanda. Beldewde kisnep tulpar at, Súrinbesin jortqanda. Miyrimli Quyash, qollaygór! Júyrik Quyash, qollaygór! Oshaǵımızda ot sónbesin, Bále-qada kelmesin, Atımızǵa tuyaq ber, Tánimizge quwat ber, Miyrimli Quyash, qollaygór, Qahárli Quyash, qollaygór! Biyigin kórset tawlardıń, Eńsesin kórset jawlardıń. Abıray berseń - ulıstan, Ájel berseń - qılıshtan. Ottan, suwdan asıra, Tınıshlıq - oshaq basına. Miyrimli Quyash, qollaygór! Nurlı Quyash, qollaygór!» 5 Kúnge sıyınıp tań atırıp, Tumaris ay márdi maydan Shaqırdı da qas batırın, Bılayınsha berdn párman: - Qasıńa úsh jigit alıń, Shayla jolǵa sen ózińdi. Anaw zalım shahǵa barıp, Jetkiz mına bir sózimdi: «Áy, qan qumar Káyxısraw, Jetistim dep masayrama. Qan tógiwge kunıqsa jaw, Qan iyisine bası aynalar, Jeńgeniń joq ulımdı sen Mártlik sawash maydanında Qoy hiylepaz jolıńdı sen. Erkekligiń kay jaǵıńda. Júzimniń sol jawız suwı, Ishseń, esten tandıradı. Aqıl-hushtı bastan quwıp, Aytqızar kóp sandıraǵı. Sol náletiy suwıń menen Aldanıptı essiz balam. Tırnaq astı uwıń menen Jazılmas dárt saldıń maǵan. Qannan basqa hesh nárseni Isher kúniń joq pa endi? Qannıń usı tógilgeni Jeter – jeter. Toqta endi. Qolǵa túsken láshkerimniń Tirilerin qaytar berman. Baǵlarında óz elińniń Jatpaysań ba súrip dáwran.» Turmasań bul táwellege, Erteń oǵan zar bolarsań. Sawda salıp saw gellege, Dártke sazıwar bolarsań. Massagettiń ullı táńiri – Kún haqqına ant isheyin: Toyǵızaman qanǵa endi Toyımsız kózińdi seniń».. . Shapqınshılar ketti shawıp, Shań burqırap shıqtı kókke. Qáyxısrawǵa ayttı tawıp, Shah ǵarqıldap kúldi tekte... 6 Massagetler óz patshasın «Kún qızı» dep sanar edi, Shınında onıń anası Qarapayım hayal edi. Qarapayım dew de qıyın, Ol da patsha edi bilseń, Ómirden kóp alǵan sıyın. Ertektey - aw ayta berseń: Adamzattıń arıw yarımı – Tirishiliktiń anaları! Erkeklerdiń súm, zalımı Janıńızdı kóp jaraladı. Ertek emes, tariyx gúwa Ertede qız waqtıńızda Erkeklerdi siz bir jola Júgintkensiz taxtıńızǵa. Turpayı kúsh kele – kele Tabınǵan aldıńda qulap. (Sol tırnaq ashıwın ele Kek tutıp júr kópler biraq...) Ol da azday, qızlar hátte Bezip erkek atawlıdan, Patshalıq tax qurıp shetke, Óz aldına otarlaǵan,.. Hayal - qızdıń jer titretken Patshalıǵı, ya afarin! Kim sizlerge ilaj etken, Til biriktirseńiz báriń?... Sulıwlıqtıń sol patshalıǵın Talay shayır táriyip etken. Shın yoshlanıp men de búgin, Jırlar edim onı álbette. Biraq, yarsız, muhabbatsız Turmıs pa sol, ayt shınıńda? Oshaq - otsız, qus - qanatsız Ne máni bar, aytshı bunda? Mıqlı tósin jar taslardıń Jatbasa kók tolqın sharpıp, Ya jamǵır, ya bulaqlardıń Suwı jerge sińbey balqıp; Kuyash túsip, gúl kógermey, Hárre qonbay gúlden gúlge, Daraq sırǵıp miywa bermey, Qanday sán bar bul ómirde? Kól sulıwı aq quw qus ta Jubı menen jarasıqlı... Patsha hayal da turmısta Bara-bara bunı uqtı. Dástúr atlap, odaǵaylap, Antın buzıp abaysızda, Qońsı patsha menen «oynap», Ana bolıp qaldı qızǵa. Kóz tasalap, tawǵa ketip, Buwaz kiyik penen birge Tuwdı da ol, hiyle etip, Qızın qaldırdı úńgirde... Dáryada muz jeti qatıp, Jeti ret ópepek shıqtı. Júrse qızlar kiyik atıp, Kórdi dúzde bir qızıqtı: Kóp kiyiktiń arasında Qara shashı kózge túsip, Jeti jaslar shamasında Bir qız barar jeldey ushıp. Quwıp júyrik - atlar menen, Qızlar qızdı uslap aldı. Ah, quwanısh bul ne degen! Patshasına alıp bardı. Sezse de ana júregi, Patsha sır bermedi biraq, Kúymegen shep emishegi Iyip ketti misli bulaq. «Sulıwlarım, alǵıs sizge! Túsimde keshe Kún táńirim Bir qız wáde etken bizge…» Dep aymalap súydi gúlin. Wa, Tumaris! Esińde me, Erjetkenshe kónbey úyge, Dúzge qashıp, kiyyklerge Keter ediń geyde - geyde? Ash búrkitti sarı jaydan Múlt ketkizbey atar ediń, Qaqtıń suwın iship saydan, Juldız qarap jatar ediń. Dúz kórgen dáw júrekligiń, Tuwǵan ay qas - qabaqlarıń, Kiyik minez úrkekligiń, Kiyikshe tik ayaqlarıń, - Bildim, miyras bolıp ǵarez, Qızlarına keń dalanıń, Jáyran júris, kiyik minez Sen arqalı darıǵanın... Bir kúni qız kúni boyı Ádetinshe dúzge qashıp, Júrdi shólde qurıp oyın, Kiyik penen quwalasıp. Kesh túskende bir terekke Shıqtı da ol ketti uyıqlap, Tań aldında onı hákke Oyatıp tur shıqılıqlap. Názer salsa, kiyik ańlıp, Ash jolbarıs jatır jerde. Qız ústine tústi ǵarǵıp Hám semserin urdı birden. Jaralanǵan jabayı kúsh Qızǵa asılıp jantalastı. Say boyında qızdı urıs, Kózler janıp qantalastı. Sol máhálde jırtqısh ańǵa Bir oq tiydi sarı jaydan. Jolbarıs óldi tabanda, Qız karadı bolıp hayran. Bir jigit tur kúlimlegen. (Patsha qızı burın sońlı, Qanday maqluq «erkek» degen, Bilmeytuǵın edi ońlı). Dáslep úrkip, soń juwasıp, Boyı úyrendi kóp uzamay. Kewlinde bir kún quyashı – Tatlı sezim oyanǵanday, Tana múyiz kókirekte Ishqı otı lawlap ketti. Dúzde ekewi awnap shópke, Qızıq penen kúnler ótti. Tobılǵı say jaǵasında Bir kúni jigit ayttı oǵan: «Endi, janım, ırasında Ómir súriw qawipli saǵan, Qızıl túlkiniń quyrı ǵın Qoynıńda jasırıp bolmas, Patsha anań erteń bir kún Sezse seni aman qoymas. Sol ushın men erligimdi, Qudiretimdi kórsetemen. Qızlar patshalıǵın endi Qıyrataman, joq etemen», - Dep ol qırıq kún urıs salıp, Jeńip qızlardıń patshasın, Qızın hayallıqqa alıp, Enesiniń kesti basın. Tumaristiń súygen yarı, Sóytip, zulım bolıp shıqtı. Eriw - qatın zarlap bári, Jeti jıl jurt seńdey ıqtı. Ǵazeplenip jámlep kúshin, Qurttı onı jurt biraqta Hám kún qızı Tumaristi Otırǵızdı altın taxqa. Sonnan berli massagettiń Pıshıǵına heshbir dushpan Pısh dey almay jıllar ótti, Tógilmedi dalada qan. Qudamdalı qońısılar – Xorezmiyler, sagdiy, saqlar Barıs - kelis qılıp olar, Mal kóbeytip, egip baǵlar, Kól boyında shawıp taylar, Irıs arttı, jawlar qashtı. Qoy ústine boz torǵaylar Jumırtqalap, uyalastı, Endi tınısh elge mına Jawız shah oyran salajaq. Bul ullı suw, bul keń dala Kórmegen bir urıs bolajaq... Dáryanıń oń jaǵasında, Massagetler dalasında Eki yarım mıń jılday burın Boldı usı qanlı qırǵın... 7 Tariyxtıń yadında sol kún: Baydaq-baydaq shańǵa ilesip, Qúdiretli eki tolqın Kele berdi gúrildesip. Hám túpsiz bir tuńǵıyıqtan Gúńirengendey jaman dawıs, Qulaq pitip qım - quwıttan, Lárzem berdi tawlar alıs. Urıs, urıs! Ájel toyı. Qasarısqan qos áydarha, Shańǵıtısıp kelgen boyı Birin - biri shaynar dárhal. Sur jebeler zırlap ushıp, Jarq - jurq eter aybaltalar. Birewler at jalın qushıp, Birew kan qaqırıp barar. Ájel júrimnen pay alar, Hiyle kúshten qashıp urıstı, Jılan baslı jelmayalar Adam kibi asılıstı. Gúzgi tańdı qaplap tozań, Qılısh, qalqan shaqmaq shaqtı, At jıǵılıp omaqazan, Jolaq - jolaq qanlar aqtı. Qańıltaq er taqım ǵayzap, Júrek toldı qanlı kekke. Aq súńgili suwıq nayza Súńgir ıssı kókirekke. Qoramsaqqa qol juwırtıp, Piyadalar tarttı sadaq. Aq semserler sawıt jırtıp, Doyırlar júr ájel qadap. Atlar baspay adam lashın, Qaymıǵısıp, kisner qattı. Jaw menen jaw jaǵalasıp, Birin - biri urıp attı... Tur bálentte takabbır shah, Saylı láshker átirapı. Buyrıq kútip turar qorshap Hayyar Krez - satrapı. Isenim zor, quwatı mol, Jawdı jediw oǵan tań ba! Bir isharat penen-aq ol Aydap attı qan maydanǵa: Dúrkin - dúrkin láshkerlerip, Gá, assir, gá vavilonnan Jallap alǵan nókerlerin, Wádelerdi berip moldan... Biraq, mınaw urıstıń túri Bolıp shıqtı basqasharaq. Láshkeriniń úshten biri Qashtı keyin, tuwlar qulap. Úsh kún ótpey sınıp saǵı, Úsh mártebe basqı tawıp, Qosımsha kúsh sorap taǵı, Shapqınshılar keldi shawıp. Shah záhárli mıyıq tartıp, Minip qaytadan qahárge, Bir qol siltep berdi tártip Pil baǵıwshı derbiklerge, Ketti piller óńkeńlesip, Ne dus kelse jenship bárin, Bir bálemat - keler kóship, Salpıldatıp qulaqların. Qarday jawǵan sur jebeler Shıbın shaqqanday odarǵa, Pil kórmegen sahrayı el Albırastı bul saparda. Farsılar gernayın shertip, Jeńis sazın shaldı mine. Massagetler jawdı ertip, Sheginisti shól tórine. Úsh kúnlik jol artqa salıp, Attıń basın tarttıdaǵı, Quwǵan jawdı kútip alıp, Qayta sawash qurdı taǵı... 8 Ógiz suwdıń góne ańǵarı Bir zamanda burqıp aqqan. Jaǵada tur shel mazarı, Batar kúnge muńlı baqqan, Kishkene taw jırasınan Jılan kezli jıljıp bulaq, Qalıń shatlıq arasınan Móldirer kóz jasın bulap. Say boyında solqım shıbıq – Narttay qızıl tobılǵılar. Qırǵawıllar qashar buǵıp, Sarı selew shóp ırǵalar. At kótermey suwdan basın, Isher awızlıǵı menen. Qushaqlap bir qabir tasın. Jatır birew. Bul qim eken? Tumaris ǵoy bul jatırǵan, «Anajan» dep gúbirlenip, Bul jer bári ısıq oǵan Usı jerde kiyik emip, Quralaylar menen shapqan. Bunda ol dúnyaǵa kelip, Bunda ol muhabbat tapqan. Hayal patsha uyıqlar bunda, Jawız kúyew kesken basın. Tas kushaqlap bas ushında, Qızı búgin tóger jasın. Tas súwretler - tas hayallar Dep turǵanday kúlip oǵan: «Qol kótermes awır shoqmar Belge ilip ne bar saǵan». Tuw tómende, shań astında Dawam eter qara qırǵın. Gá jaqınlap kelip bunda, Gá serpiler qanlı tolqın. Súyip - súyip qabir tasın, Tumaris ornınan turdı. Jıynap barlıq sárkardasın, Tań atqansha keńes qurdı. Tań aldında Sholpan tuwıp, Jetti jańa kún xabarı. Aq bulaqqa betin juwıp, Tınıq suwdan ishti bári. Tumaris aq sawıt kiyip, Láshkerin turǵızıp sapqa, Sekirgendey aqsha kiyik, Mindi ǵarǵıp Aq boz atqa. Aq dúbeley arqasınan Qozǵalıp bir qara quyın, «Aqsholpan!» dep salıp uran, Aqtarıldı ullı jıyın. Eki bulıt, eki duman Taw basında qosılǵanday, Bul urıstı kórgen adam Túsinde de shorshınǵanday. Qollar qolǵa, atlar atqa «Men alaman» dep baradı. Isqırısıp oqlar oqqa, Kózler kózdi jep baradı. Adam joytqan adam túrin, Topıraqqa qan qarısar. Ómir, ólim biri - birin At ústinen awdarısar... Toba! Qoy bul adamlardı. Ot penen, suw, kek hám miyrim Onıń kókireginde bardı. Jaralǵalı berli bálkim. Adamlardan adam tuwıp, Dúnyaǵa da keltiredi. Abıl qashsa, Qabıl quwıp, Adamdı adam óltiredi, Adamǵa adam sırtpaq bolıp, Adamdı adam qıynap atar. Adamdı adam qurtpaq bolıp, Jaw - jaraǵın saylap atar... Urıs bolsa turıs bolmas, Urıstıń bar máńgi zańı. Qurbanı joq urıs bolmas, Ol ómirdiń bas dushpanı... Jahangirler - basqınshılar! Shegirtkedey álimsaqtan Urıǵı bir maqluqsızlar, Urıstan yosh, lázzet tapqan, Qúnińiz joq, jumırı jerdi Tıyıq salıp bólispegen. Uranıńız: «elge eldi Jawlastır hám bólis» degen. Túrli joldan túrli waqta Barasızlar siz álbette, Giriptarsızlar biraqta Bárińiz bir aqıbetke... Al, ne boldı, hádden asıp, Tınısh elge topılǵan jaw? Qan sasıǵan adam lashı, Keń dalada jatır anaw. Al tanıp kór, kimler jatqan. Jantaq túbin qanı juwıp? Sárkarda ma quday atqan, Kelgen dańq hám dúnya quwıp? Ya diyqan, ya gúlalshı ma. Zorlap urısqa aydalǵan? Ya birewdiń jalǵızı ma, Jesir ana, yarı qalǵan? Farsı ma, ol anaw jerde, Kózin ǵarǵa shoqıp ketken? Massaget pe, tuwǵan elge, Kókiregin qalqan etken? Kim bolsa da bul maydanǵa Kelgen alıw, atıw ushın. Kelmegen ol batıp qanǵa, Dúzde búytip jatıw ushın... Qıyda - qıyıs bawday adam, Jarlı ma ol bay ma endi, - Bári bir. Al, qorazlanǵan Jahangir shah qayda endi?... Massagetler kóp qıdırıp, Qáyxısrawdıń taptı lashın, Saqalınan uslap turıp, Tánnen kesip aldı basın. Kókireginde ótkir pıshaq, Urǵan onı qaysı batır? Qaptalında jayıp qushaq Qulaqsız massaget jatır,., Tumaris tur qıya tasta, Súyenip aq nayzasına. Qan, ter qatıp qolań shashqa Qarar qanlı dalasına, Karalay óshken diydarın Túrli tıyıq tilkimlegen. Bilgenler der «mıń afarin», Bilmegenler «bul kim» degen. Al tómende degish taslap, Gewlep qumlaq jaǵaların, Dárya aǵıp tur hallaslap, Degendey: «hay, arman barıń! Barıń, isim joq siz benen, Qırılısasız bunsha kelip, Tek biz tulǵa - waqıt hám men, Basqańlar ketesiz ólip». Biraq, qulaq aspas adam. Aǵın suwdan isher qanıp. Jaǵaǵa shıǵıp qaytadan, Sóyler hám ol ızalaiıp: «Háy kelgendi jahangir shah, Ne jawızlıq etpediń sen. Ózińnen basqalar aqmaq Hámde osal dep be ediń sen! Ot ishinde temir qızsa, Temir menen alar bolar. Birew basqaǵa gór qazsa, Ózi túsip qalar bolar. «Bir ash qurdım bolar eken Adamnıń kózi. Biraqta, - Aqırı ol tolar eken Tek bir qısım topıraqqa. Lebizimdi alıp eske, Toyǵızayın qanǵa seni» Dep qan tolı qara meske Tıǵıp jiberdi gelleni... Taban tirep óz dalasına, Massagetler - shól barısı, - Ullı dárya jaǵasında Turdı sóytip qasarısıp. Jaǵa emes, bul - tariyxtıń, Bosaǵası beles - beles. Dala emes, bul - xalıqtıń Taǵdiri edi bergen eles. Kún shıǵısta qanlı jiyek Bir kámeski jaqtı jatar. Arjaǵınan qulan iyek Ullı úmit tańı atar. 1969- jıllar.