Eski fontan ertegi

Ashıq bolǵan xannıń bul ájayıp yadıgári jóninde men ilgeride-aq esitken edim. Onı maǵan K* shayırlıq penen súwretlep «Kóz jas fontanı» dep atadı. Sarayǵa kirip, buzılǵan fontandı kórdim; totıqqan temir tútikshesinen tırsıldap suw tamshılap turǵan eken. A. S. Pushkin. Bir ájayıp ot bar jerdiń júzinde, Kupiya kúsh bar desedi ózinde Qasarıssa kara tastı oyatıp, Kuyar eken gewdesine sezimdi. Onı bilmes qaysı jurttın adamı? Ol — nurlanǵan juldız, kewildiń shamı. Jamanlıqtı ol ayawsız jandırar, Jaqsılıqqa járdemleser mudamı. Ishqı-muhabbet der ol ottıń atın, Sen de sınap kórgenseńdi kuwatın! Onıq tasqa túsken izi jóninde Sóyleyin Qırımnıń bir hikayatın: 1 Bunnan bir neshe júz jılday burında, Gerey patsha húkim súrdi Qırımda. Zańı zorlıq boldı, kásibi — talaw, Qılıshı qansırap jatpadı qında. Darıdı deseńiz jawızlıq qaydan, Arǵı atası Shıńǵıs penen Mamaydan. Dúbeleydey uytqıp teńiz boyında, Aypetr artında Baxshasaraydan. Qaplap shegirtkeler egin, dalanı, Ǵazawatlap shapsa Qırımnıń xanı, Arǵı júzden qoltıǵına jel berip, Xoshemetlep turdı túrktiń sultanı... 2 Altın, gáwhar, jipek, múshik, darayı, Sulıw kızǵa toldı hárem sarayı. Jemtik bolıp jalǵız xannıń nápsine, Solıp ketken sonsha gúldiń shırayı. Altın kápestegi torıqqan qustay, Bir kún qanat serpip jazılıp ushpay, Qarǵap sum táǵdirin, payansız kórkin, Sarǵaydı sulıwlar súygenin qushpay. Intizar bolısıp jaqtılı kúnge, Tórt diywal oraǵan qápes ishinde Xorlıq kórdi xannan bayǵus arıwlar Bir erkektiń atın aytsa túsinde. Sezgir evnux xannın sadıq saqshısı Japıraq túsip, shıtırlasa baǵ ishi, Ya bir hayal qıya bassa qádemin, Kóz astınan toqır gúman naǵıshın. Sonsha sulıw sum nápsiniń ermegi, Xannan basqa erkek júzin kórmedi. Qamıs qıyaq boldı súyrik sawsaqlar, Bir ile almay muhabbettiń órmegin. 3 Nárkes kirpiklerden tógilgen jasqa Xannıń ráhimi kelmedi hasla. Gerey ushın ıshqı hesh nárse emes, Tek te birzamanlıq házlikten basqa. Kesilgen burımlar, náreste bası, Ana jalbarıwı, qullar nalası Jibite almaǵan júnles júrekke Ne ózi yar degen, yardıń kóz jası! Kullar salǵan mına salqın saraylar, Sıldıraǵan sháshme, gúrlegen saylar, Xannıń qara kewlin jaqtırta almas Hárem saray túnin jaqtırtqan aylar. Xosh iyisli mirt penen kızıl gúl hám baǵ Júzim órmelegen naǵıslı sharbaq. Tardıń názik sazı, shayır báyiti Quwıs gewde xandı turmadı arbap. Tekte báń keypinde masayraǵan xan, Artında zer kópshik, aldında fontan, Altın shárdárede sılq-sılq kúledi, Kóz almay tawıs hám qırǵawıllardan. Qápelimde «ǵazawat» dep baqırar, Áne, bir top atlı shańǵıtıp barar. Bulttay qaplap qońısılar mákanın, Shegirtkedey jaypap, qasqırday talar. Ájel dúbeleyi taǵı suwırar, Iymek qılısh taǵı qanǵa juwılar, Geyde ózinen zor kúshke jolıǵıp, Kózi ornına túsip, murnı uwılar. Geyde qul ákeler qoraqlap baylap, Geyde qız ákeler arıwın saylap. Urlıq, zorlıq penen mal shawıp kelip, «Allanıń ráhmeti» deser masayrap... 4. Mezgil jetip, qartaydı xan biraq-ta, Qudiretli jılları qaldı jıraqta. Kózi girewlenip zorǵa ayırdı Minara ushında ay ma, oraq pa. Ǵarrılıq merzimi xandı tarpıdı, Qara saqal murtın ayaz qarpıdı. Xazar qarsańında ashılǵan gúldey, Ǵarrı jandı ıshqı otı sharpıdı. Bılay boldı bul waqıya bolǵanda: Bir jola bas evnux ákelip xanǵa Gruzinniń bir jas qızın kórsetti, Qanday sulıwlıq joq deyseń adamda! Bende bolǵan arıw Kavkaz erkesi, Serpilgende júzindegi perdesi, Tas artınan órt sharpıǵan jılanday, Bir dóńbekship ketti xannıń gewdesi. Sóytip, bul qızdı xan qatań unattı, Ishqı mıltıqshısı jılandı attı, Birden ashılǵanday sokırdın kózi, Xan sezdi ózinde jaslık quwattı. 5 «Arzımdı esitgil arıw Dilara, Júzińe bunshelli kim bergen ara? Qırımnıń qahárli xanı bolsam da, Husniń aldında men ǵárib-biyshara». Dedidaǵı qol uzattı Gereyxan, Biraq, qızdıń kewli jibimes haslan. Jat júrektiń ıshqısınday jaǵımsız Jat til túsiniksiz tuyıldı oǵan. Qara kóz karalaay óship karayǵan, Qápestegi qustay órisi tarayǵan. Ózi tuwıp ósken Kartliy» tawına Ushsam deydi altın qápes saraydı. Qız, sóytip túspedi xannıń tiline, Quzǵın qondarmadı qızıl gúline. Shıqırdı xan bas evnuxtı esikten, «Dilmash keltir — dedi — sen búlbilińe…» Jasta ákelingen qul edi dilmash, Ózi usı saraydı ustalarǵa bas.. Xan aaldında qara murtı jelkildep, Turdı kelip ol jas jigit buyra shash. Kız otır betinen almay perdeni, Shıǵarsam dei ishimdegi zerdeni, Xan ayttı: «kel, usta, meniń ıshqımdı Bul perige túsindirip ber» dedi. «Kewlińde ne barın sóyle, perishtem, Bárinen ábzeli kádir bilisken. Han bolsam da qarashańday bolayın Tek bir ıshqı-izzetine erissem. Súyseń kolga alıp jámshiydi jamdı, Shawıp jat ellerdi, isheyin qandı. Súydim deseń, xan basımlı iyeyin, Jerge tiygizgenshe tillá jaǵıǵamdı. Ay-Petr asqarın, Qırım dalasın, Sálgir dáryasınıń say hám salasın, Ay júzińe men eteyin sadaǵa Tepe Kermen tawın Mańǵup qalasın. Suyseń, aqsham. teńiz betke barayın, Sawdagerdiń kemelerin talayın, Hinjn-marjanların shashıp ústide, Parshadan jolıńa tósek qılayın. Arıw dep qushsamda ózim talaydı, Kórmegen ekenmen bunday shıraydı. «Suydim» deseń, súyinshige bereyin Meshit-minaralı Baxshasaraydı. Qulaq aspasań da aytqan sózime, Sen gózzaldı yar etermen ózime. «Súyseń, biraq, hárem tolı hayaldıń Bári qurban bolsın basqan izińe. Dilmash xannıń sózin «awdardı» bılay: «Basıńa jetipti arıwlıq shıray. Qara túnge qarsı tuwıp juldızıń, Táǵdirge teris kelgen bizdegi talay. Gúl ediń sen ósken jasıl jırada, Sır aytısqan Aragva hám Kuraǵa, Juldı seni sabaǵıńnan jawız qol, Úzilgen gúl ǵunshalar ma sirá da? Bes jıl boyı ińkar bolıp sol gúlge, Megzep misli qanatı joq búlbilge, Ańsasam da oylamaǵan edim men, Ushırayman dep bunday xorlıqlı kúnge. Xan moynında kóp sulıwdıń obalı, Bul jer tutqın arıwlıqtın qamalı. Bunday ushırasıwdan qóp jaqsı edi Jandı jegen ayralıqtıń samalı. Dedi dilmash turıp xannın qasında, Chadrysın seripti qız óz basınan, Hám telmirip jas ustaǵa jas sulıw, Zerli óńirin juwdı ıssı jasına... 6. Baxshasaraydan sál qashıqlaw jerde, Taw basına tastan qalanǵan irge. «Qırıq or» dep atalǵan bir qala boldı («Pullı qala» deydi onı házir de). Suw jılanday jińishke soqpaq iyreńlep, Tóbesine zorǵa shıqtım giyreńlep. Taw basında tastan oyǵan kóp jaylar – Úńireyer «kel, sırımdı úyren» dep. Sayahatshılar keler onı esitip, Túpsiz tereń, tik jar qalanıń sheti. Samal menen sıbırdasıp turǵanday Qarayımnın kaqıraǵan meshiti. Sur bet xanǵa nálet aytıp sazarıp, Jáne de tur bir qızdıń tas mazarı. Usı jerden qulap ólgen desedi, Janǵa tiyip teńsizliktiń hazarı... Qırıq ordan sen qarap kórseń tómenge, Inanbassań shúńgil kórdim degenge. Kewliń aynıp, shatasqanday oylarıń, Bult júzgendey qol jetirim tóbeńde. Ay-Perden dóńgelenip asqan kún, Jadıraydı shadlıǵınday jas jannıń. Tábiyattıń shatırınday máńgilik. Chatırdaǵ tur jiyeginde aspannıń. Eske alıp tariyxın bulkaranıń, Chatırdaǵqa uzaq únsiz qaradım. Qos qanatın qırıqqan qustay bul jerde Turǵansańdı, o Dilara qaraǵım! Aq bulttayın qalıp qoyǵan úzilip, Aq kóksine marjan sádep dizilip, Árman etip Gúrjistannıń tawların, Turdıń ba sen bunda kóziń súzilip? Xan qolında turdıń, erkin júrmediń, Xan quwandı saǵan, al sen kúlmediń. Jat topıraqta tamırlaspay soldıń sen, Biraq qáytip solǵanıńdı bilmedim. Usta menen turǵan jerińde kórip, Sur Gerey qanına boldı ma jerik. Ya bolmasa kóp kúnlestiń birewi Jiberdi me mına jardan iyterip?... * * * ...Sóytip, xan úmiti aqlanbadı hesh, Muhabbettiń gúli ǵunshaladı kesh. Soldı, sóytip, kún túspegen kızıl gúl, Gúrjistan gózzalı Dilara biykesh. Kóriń, qanday eken ıshqınıń kúshi! Xannıń uwday ashıp órtendi ishi. Quwardı xan jasıl túsken aǵashtay, Janın gewlegen soń ıshqı degishi. Ursań, ses bermey me zıńıldap tas ta Ayralıq sawdası túskende basqa, Xannıń qatal kewli mumday jibisip, Kan ornına kózi lipledi jasqa. Endi bildi: júrek degen bar eken, Ol súyer, quwanar, qayǵırar eken. Óz basına túsken gezde ańladı, Ayralıqtan hátte xan jılar eken. Saxamaday tóndi kóshki-sarayı, Awzınan túspedi shılımnıń nayı, Qız kábirindegi qulpı tas boldı Erteli-kesh xannıń otırar jayı. Otırar ol únsiz uzaq tigilip, Pári túsken ash quzǵınday búgilip, Otırar ol tútin tútep awzınan, Qayǵı menen qabırǵası sógilip. Bótenge or qazǵan ózi jıǵılar, Xannıń qılwası tek ózine jaǵar. Tap sol gezde jurtqa etken jábiri, Gereydiń yadına bir túsken shıǵar... Zindannan aldırıp sol jas ustasın, Xan jumsarttı sup-suwıq kózqarasın Bir kasa sherbetti usınıp oǵan, Ashtı bılay óz kewliniń jarasın: «Bir qara tas edi meniń júregim, Qayǵı ıdırattı sol tastı búgin. Endi bildim, awır eken ayralıq, Tarta almay turman men onıń júgin. Ádil usta bolsań, sennen sorawım, Jeńilt maǵan túsken qayǵınıń tawın. Tas júrekti tas arqalı bayanlap, Súwretle sen er adamnın jılawın!» Xandı usta ishten tınıp tıńladı, Jawız jannıń suwıǵanın ańladı. Bende bolıp júrgey quldıń kózine Shalınǵanday boldı úmit sańlaǵı. «Kırıq jıl sel juwsa da Kırımnıń tawın, Tastan suw sıǵılmas. Tilegiń awır. Biraq seniń janıń jılaǵan bolsa, Onda qıyın emes tastıń jılawı. Óytkeni Gereyde bar bolsa júrek, Tastıń da júregi bolıwı kerek. Eger bilsem, seniń gúnań, Gerey xan, Shaytannıń da gúnasınan kóbirek. Shınlıqtı aytayın, bári bir maǵan, Ne azap bermediń jurtqa, Gerey xan? Meni de sen úy-jurtımnan ayırıp, Nesip tattırmadıń Gruziyamnan. Men de óz elimde erdiń biri edim, Jat mánzilde bende boldım, júdedim. Er jigit egilse jasın kórsetpes, Sol aytqanday, ishten jılap júr edim. Endi xan tilegin bárjay qılayın, Tasqa júrek berip, zar jılatayın, Hár adamnıń óz qayǵısın sol birtas Áwladlarǵa aytıp bergey ilayım», Qaramastan xannıń ırabayına, Usılay dep usta ketti jayına. Xan qahárin ǵarrılıqqa aldırıp, Únsiz qol uzattı shılım nayına. 8 Suńqarday ayaqtan jazdırǵan bawın, Ústinen bir silkip qayǵınıń tawın, Usta jigit, mine, sóytip, masayrap, Jumısqa túsirdi Farhad qashawın. Qashaw tiygen jerden ushqın tógildi, Sabınday kesilip, kúldey úgildi. Almas qashaw júrip ótken jerlerge Sulıwlıqtıń solmas gúli egildi. Gá shayırday dizgen báyit gáwharın, Gá ashıqtay misli saǵınǵan yarın. Geyde sheber sazendedey súysinip, Shertkendey saz emes, júrektiń tarın. Geyde almas iyne, zer sabaq uslap, Sheber qızday keste tikken naǵıslap, Geyde súwretshidey ıshqı kitabın Gúl menen bezewshi, maqbaldan tıslap, Tas kitapqa jazǵan óz jılnamasın Shejireshi qusap gá iyip basın, Xan qılwasın áwladlarǵa ayanlap, Basıp atırǵanday nálet tańbasın... Tas ústine óner dáni shashıldı, Hár shashılǵan dán qawızı ashıldı. Áste- áste tilge kelip qulpı tas, Ólmesliktiń gúl tańbası basıldı. Sóytip usta qırq kún shıqpay quyashqa Isledi. Aqırı jan berdi tasqa. Adamzattıń muńı menen emirenip, Mármer tastıń kózi lipledi jasqa... 9 Jolıń túsip barsań Baxshasarayǵa, Kóp fontan kórerseń, dostım, ol jayda. Náletiy háremde solǵan gúllerdiń Dártli esteligin saladı oyǵa. Olar - óz tusında shınlıq tabalmay Júreklerde ketken sulıw ármanday. Xannıń jawızlıǵın, biymáni ómirin Únsiz tas til menen qarǵap turǵanday. Ishinde birewi turǵan ertekte, Jasqa tolǵan kózi móldirep tekte, Eger óner tilin túsiner bolsań, Saǵan sóylep berer usı ertekti... Ullı buyra basın iyip aldında, Pushkin bul ertekti tıńladı bunda, Hám erk ıshqısında júrdi órtenip, Alıs Tavridanıń jaǵalarında. Qatal zań quwdalap Polshanıń bardın, Ákeldi aldına bul fontanlardıń. Muqlı Mariyanıń hásiretin shegip, Súyikli Nemanın saǵındı hár kún. Sol zarlı zamandı esletip fontan, Shejiresin shertip oy saldı maǵan. «Háy azat Shıǵıstan kelgen jolawshım, Bul qanlı sarayda neler bolmaǵan!» Dep turǵanday boldı bul sırlı sháshme. Awır tamshıları tırsıldap áste, Xannıń jawızlıǵın, ustanıń dártin, Dilara qayǵısın salǵanday eske.