Àjiniyaz

(romannan úzindi ) Kún ullı sáske waqtı. Ájiniyaz otawda bir ózi aqshamģı hádiyselerdi bir-bir kózden ótkerip otır. Jas jigit júzi qubılıp, gá jımıyadı, gá álle nemege kewili irenjip, ajarı quwarıp, surlanıp ketedi. Oy tolqını jas ba-lanı terbetedi. Aqshamģı biydiń awılınan kúyewlep qız alıp kiyatırgan Xalmurat baydıń arbasına topilgan baspashı «yawmıtlar», Erjan, Tawmurat, Áji-niyaz, Pirim, Ázbergenler edi. Tawıqtıń ortańģı shaqırımında Erjan menen Ayzadanı Shomanay begligine qaray atlandırıp qayttı. Ákesi bunnan biyxabar bolıw kerek. Esite qoysa bir urısıwı bar. Ogan balada moyınsınıp, táwekel kemesine asılıp otır. Esikten Elmurat axun kirip keldi. Ustazına kózi túsiwden Ájiniyaz qol qawsırıp, órre turdı. Tósek saldı. Axun úydıń amanlığına duwa oqıdı. Shákirtiniń salamatlığın soradı. Ájiniyaz ustazı Elmurat axunnıń kelbetine ara-tura kózinin qıyığın salıp otır. Eti semip, kózleriniń nurı aqquwaq tartıp, betiniń almasında, urtında ájim sızıqları ayqush-uyqısh bolıp baratır eken. «Ustazım qar-tayıptı-aw!» dedi ishinen. -Jańa sizge barıp, sabaq alıp qaytayın dep otır edim-dedi shákirt. -Háy, bizdegi bar gáwhardı sarqıp aldıń ģoy. Násiyb etsin balam! Endi esitken, sezgen ilim-óner bolmasa, bar ilimimdi berdim, sizge balam! Endi sol hasıldı qalay jumsayman deseń, erik ózińde... Ustazdıń shákirtke artqan bul úlken úmitin ziyrek zeyinli bala da túsinip, «qullıq ata!» dep ornınan turıp otırdı. Júzi qápelimde borlattay dónip ketti. Quwanısh epkininen júregi de ájeptáwir soqtı. Bul, ustaz aldındağı ádepli shákirttiń algısqa miyasar bolgan waqıttağı júrek tolqıwı edi. - - Bilimniń sağası joqarı jaqta, balam!-dedi axun salmaqlı sóylep. -Awa. Xiywada, Buxarada, Samarqandta... Nawayı, Fizulı, Bedillerden kóp bilim alasań. Onnan arı ketseń Jámiydiń sátirleri, Hafizdıń al-mastay gázzelleri, Saadiydiń hikmetleri, Omar Hayyamnıń tamasha ru-bayıları, Ábiw Rudakiydiń, Ábiw Ibn Sina menen Ál Beruniydiń ilimiy tagliymatları. Sizdi jeti qat álemge tanıs qıla beredi... Biraq, medresege barmasań, Bozatawda otırıp Jámiy, Saadiylerdi oqıp túsine qoyarma ekenseń? Bagana ayttım goy. Kitap gáziynesi, ilim bulağı, úsh tilde: arab, parsı, túrk tillerinde. Bul tillerdi úyrenbey, ótken danıshpanlardıń gáziynesin asha almassań, balam! Meni ustaz dep sıylasań, bergen keńe-simdi tárk etpeseń, Xiywa ya Buxaranıń medresesine barıp, bir-eki jıl tálim alıp qayt. Ilimdi suwday ishken neshe mudarrisler sonda, Iraniy, arabiy, túrkey shayırlardıń ne qıylı «diywanları» sonda, medresede ba-lam. Barsań pátiya bereyin! -Agam menen bir oylasayın ata. -Ákeńiz benen oylasılgan. Maqullasqanbız... Axun jımıyıp kúldi. Ájiniyazdıń kózi jarq etip, eki qolın kókiregine qawsırdı. -Qullıq ata, qullıq! -Jay qolındı! - Elmurat axun shákirtine duģa etti, keter aldında xabarlas. - Ájep! -Qaytaman onda. Axun ornınan qozģala bergende shákirt ornınan uship turıp, gewishin aldına ákelip qoydı da, hasanı qolına uslattı... Balanıń kóz aldınan Xiywa, Buxaranıń aspan menen talasqan nağıslı biyik medreseleri sağımlanıp ótip tur. Maqtımqulının qol jazbalarına kóz juwırttı. Türkmenniń ullı alımı da sonda oqigan. Men de... Usı waqıtta jas jigittiń júregine álle qanday bir ıshqı sezimi shay-palıp ketti. Xiywaģa baraman dep ustazına wáde etip saldı. Xanzadanı qaytedi: «Meni taslap qayda barasań», dep kózi móltildep qız qarsı aldına kelip tura qaldı. Sol qızdan túsken ushqın júreginde ģıjlap tur. Esine algan sayın ıshqı otı lawlap, jigitti elitip biyhal etip baratır. Qurbanáliy.. Joq, joq jatqa kózi qıyğısı kelmeydi. Sol qız salgan ishqı, qoz júregi menen qosa pitip, etine erisip ketkendey... Íshqı hámiri menen qolına algan qálemi aq qagaz betine muhabbat sherin tóge berdi. Kózime kórindi begler bir janan, Shiyrin janım otqa jaqtı da ketti. Yalgan joq, bu sózde, aģalar inan, Mıń jılwa naz benen baqtı da ketti. Uyqıdan oyanıp, kórsem bir janan, Kirpigi oq kibi, qasları kaman, Aqılımdı ketirdim kórgen sol zaman, Magan bir awır júk arttı da ketti... Jazıwģa erinbese, qızdıń táriypi-sózi tawsılajaq emes. «Bul bolmas!», dedi. «Sálemnama jollaw kerek»... Jigit Maqtımqulını qolına alıp, úlgi izledi. Usı maqul bolar... İlgal etip, biraz jerden jol asıp, Keshletip ģaybana elińe keldim, Seniń ishqı otıń, lawlap ulasıp, Labte palıń, shiyrin tilińe keldim. Násip aydap keldim tánhá ózińe, Qálem qaslı, totıyaday kózińe, Jıllı juwap qaytarar dep sózime, Úmit arzıw menen janıńa keldim. Ájiniyaz qaģazdı eki búklep, kisesine saldı da, baydıń awılına júriw ushın kiyine basladı. Inisi Shaniyaz kirip keldi. -Ájaga, seni atam shaqırıp atır. --Házir baraman, dep Ájiniyaz shapanın iynine jelbegey salıp, úlken úyge kirip bardı. Qosıbay tórde kitap ashıp otır eken. Nurjamal qazan oshaq jaqta qap jamap otır. Sálem berip kirgen balasınıń kelbetine jalt qaradı. Áke-siniń kóziniń nurı salqın. Sheshesi de uwayımlı kisiniń pishiminde. Kewilsiz aldındağı xızmetinde ıqlassız islep otır. Ájiniyaz oń japsarģa barıp otırdı. Qosıbay balasının qas-qabağınan, ajarınan álle qanday bir nárseniń sezigin tapqısı kelip, sınshıl kózlerin qadap otır. -Balam, ótken aqsham qayda boldıń? Tań atqanda kelip jattıń goy... -Qıdırdıq aģa, biymezgil qayttım. -Amanlıq qıdırıspa ma edi? Tap usı jerde Ájiniyaz ushın Nurjamal bolsa ketti. Baganadan beri Qosıbaydıń erjetken balasına bergen sorawın jónsız kórip otırgan ol, Ájiniyaz ağasına qattı sóz aytıp salama dep qáweterlenip otır edi. Qosıbayģa kiyligip sóyledi: -Balańdı qashangı baylap qoyasań? Shúkir jigit bolıp kiyatır. <<Biymezgil nege keldiń?» dewge qız emes. Erkek bala... Mereke-meyliske barģan shıģar. Qosıbay ejeskennen nátiyje shıqpaytuģının sezdi de, gáptiń ushın basqa jaqqa burdı. -Erjannın qarındasın uzatıp baratırģanda bir topar adamlar talap, alıp qashıptı goy. Onı esittiń be? -- Esitpedim aga! Kim uzatıp alıp baratır eken? Ózine qayta soraw berdi. Qosıbay ızalı túrde ishinen: «Sen aman emesseń goy!» dep teris qaradı. Bir-birin bir maydan qas-qabaq penen bağısıp otırdı. Ákesi tağı jańağı gápke ushqının shigardı. Búgin ustazıń keldi me? - - Kelip ketti. Balasına gúna taģa almagan sóń, pák júzine qarap otırıp: «Keterde irenjitpeyin!» degen Qosıbaydıń júreginde atalıq rehim payda boldı. - Balam! - Men aqılsızlıq etip jasımda medreselerge túse almadım. Námentay molla bul kúni awılda da kóp. Awıldıń mektebin tawıstıń. Endi Xiywa-ģa barıp, oqıp qaytsań qáytedi. Ustazıń menen ekewimiz usılay oylasıp edik. Ájiniyaz ákesiniń Xiywaģa jiberiwdegi maqset-miyzamın jana túsindi. Ol eldi qıymay qansha tawlansa da ákesiniń oqiwģa alań bolsın dep alısqa jiberip atırgan oyın túsinip, «awılda tartıs, daw-jánjeldiń arasında óskennen, ilim alganda abzal goy!» degen atanıń keńesin maqul kórdi. Boladı aga! Oqıyın. Xiywaģa ma, Buxaraģa ma? Házirshe jaqın jer-Xiywa maqul bolar. Nurjamal, «nege kelisim berdiń!» degendey, balasına odırayıp qaradı. Onnan soń erine bir alarıp qarap, gúbirlenip tońqıldadı: -Qarshaday balanı ata-ana bilmeytuģın jitirim bir jurtqa jiberip... Bas awırıp, baltır sızları bar... Xiywaģa atlı ketkende yarım aylıq jol. Ájiniyaz kúle shıray berip, jımıydı. -Qoy apa! Quday miynet bereyin dese, úydegi barma, dúzdegi barma. Jórgekke salıp saqlaganda tappay ma! Ustazımnan pátiya alıp qoydım. Barayın!