Kàramatdin Sultanov

Ómiri hám dóretiwshiligi. Talantlı prozaik jazıwshı K. Sultanov 1924-jılı Moynaqta Aqdárya awılında tuwıldı. Ol 1941-jılı Shımbaydağı ped-uchilisheni pitkerip awılda muģallim, rayonlıq <<<Qızıl balıqshı» gazetasında (1947-1949) ádebiy xızmetker bolıp islese, 1949-1974-jıllar aralığında respublikamızdıń baspa sóz oraylarında «Qızıl Qaraqalpaqstan» (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında xabarshı, «Jas Leninshi» (házirgi <<Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında hám radio komitette bólim baslığı lawazımların atqaradı. K.Sultanov 1960-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aģzası edi. Onıń shayır sıpatında «Waqıt qosıqları» (1949), «Dáwir táriyipi» (1969), «Altın dáwir» (1983) qosıq-lar toplamları, proza tarawında birneshe osherkleri hám gúrrińleri, <<<Aqdárya» (1962), «Ájiniyaz» (1967) romanları menen <<Agalardıń áńgimesi» (1968) memuarlıq shıģarması basılıp shıqtı. Jazıwshınıń «Aqdárya» hám «Ájiniyaz» romanları rus hám ózbek tillerinde de járiyalandı. K. Sultanovtı keń oqiwshılar jámiyetshiligine ideya-tematikası hám kórkem ózgesheligi menen de jaqınnan tanıtqan shıģarmalarınıń biri «Aq dárya» romanı. Bul romanda tiykarınan bir awıl adamlarınıń urıs dáwirindegi pidákerlik miynetleri súwretlenedi. Ondağı qaharmanlardı bir-birinen joqarı yamasa tómen qoyıwģa bolmaydı. Romandağı Jámiyla, Jumabay, Qaliyla, Tilemis Saburov, Ajar, Máteke báride óz isiniń mamanı. Olardıń maqseti bir-olda bolsa teńizden mol balıq awlap, frontqa jaqınnan járdem beriw hám sol arqalı jeńisti tezletiw. Sonıń ushın, olar <<Sawashtagılardıń xızmeti bizden on ese awır-goy, biz nesine miynetten qashamız - deydi. Romandağı hárbir adamnıń xarakteri menen is-háreketleri ogada ise-nimli súwretlengen. Romandağı barlıq waqıyalar Jámiylanıń átirapında sóz boladı. Jazıw-shi Jámiyla obrazı arqalı uris dáwirinde hárqanday qıyınshılıqlarģa shıdam bergen miynette márt, hadal, óz erine opadar, haq sózli, miyirman hayal-qızlarımızdıń jarqın kelbetin súwretlegen. Jumabay obrazı arqalı óz isine puqta, kem sózli, hadal hám miy-netkesh insannıń kelbeti jasaladı. Ol Jámiyla menen balıq awlap júrip, bólingen muzda birneshe kún qalıp qoyganda da, ogan qiyanet etiwdi oylamaydı. Ol dosti Saparga sadıq. Sapardı óldi degen xabardı esitiwden Jámiylaģa úyleniwge bolar edi. Lekin, ónıń adamgershilik ar-namısı bu-ģan jol qoymaydı. Sapar fronttan kelgennen soń ósek sózge ergende de oģan túsindirip otırmaydı. Ol frontqa ketip, urıs maydanında qaza boladı. Jazıwshınıń «Aqdárya» romanın oqıģanda ondaģı hárbir qahar-mannıń obrazı hám is-háreketleri yadta qaladı. Sebebi, jazıwshı sol dáwirdegi xalqımızdıń pidákerlik miynetlerine qosa bay úrp-ádet dástúr-lerin, bir-birine bolgan doslıq hám mehribanlıq qatnasların sheber hám isenimli súwretley algan. Jazıwshı bul shıģarması ushın Respublikalıq Berdaq atındağı mámleketlik sıylıqtı alıwģa miyasar boldı. Tuwısqan xalıqlar ádebiyatında Aybek «Nawayı» romanında Nawayı obrazın, Á. Yakubov «Ulıgbek ģáziynesi» romanında Ulıgbek obrazın, M. Áwezov «Abay jolı» romanında Abay obrazın, B. Seytaqov «Maq-tımqulı» romanında Maqtımqulı obrazın, qaraqalpaq ádebiyatında O. Bekbawlov «Beruniy» romanında Beruniy obrazın dóretken bolsa, jazıwshı K. Sultanov «Ájiniyaz» (birinshi kitap) romanında birinshilerden bolıp qaraqalpaq ádebiyatında klassik shayırlarımızdıń biri Ájiniyaz Qosıbay ulınıń obrazın dóretedi. Jazıwshı bul romanında Ájiniyazdıń jaslıq jılların sáwlelendirgen. Romannıń basında on tórt jasar Ájiniyaz óziniń qatar-qurbılarına dáslepki jazģan qosıqların oqıp beredi. Bul qosıqlar ele qam, pispegen bolıwına qaramastan, qarapayım xalıqtıń kún-kórisin, jasaw jağdayın sáwlelendirgenlikten kópshilikke unamlı tásirjasaydı. Awıldıń eresek adamları da jas shayırģa úlken húrmet hám isenim menen qaraydı. Romanda Ájiniyaz obrazınıń qáliplesiwi hám ele de tereń ashılıwında Esengeldi, Ernazar, Tawmurat, Ázbergen, Qabıl, Ásenbay, Pirim, Turım, Erejep tentek h.t.b. birqansha tariyxıy qahar-manlardıń is-háreketleri sheber qollanıladı.Jazıwshı Esengeldi obrazın tabıslı dóretedi. Ol bir waqıtları biy bol-ģan adam. Házir qartaysa da xalıqqa duris jol-joba berip awıl ara-sındağı hárqanday ala awızlıqlardıń aldın alıwģa háreket etedi. Ájiniyaz óz pikirlerin hám keleshektegi ármanların Esengeldige aytıp oylasqanda Xiywaģa barıp medresede oqıwı kerekligin másláhát etedi. Xiywa Áji-niyazdıń sana-seziminiń ósiwine hám dúnya tanımınıń keńeyiwine úlken jol ashadı. Ol bul jerde bilim alıw menen birge xalıqtıń turmıs jagdayı menen jaqınnan tanısadı. Ol Xiywada algan bilimleri tiykarında tariyxıy, filosofiyalıq, didaktikalıq, ashıqlıq temasındağı birneshe qosiq-ların dóretedi. Romanda shayır jasagan tariyxıy dáwir waqıyaların ashıwda Ájiniyazdıń hám túrkmen shayırı Maqtımqulının qosıqlarınan da sheberlik penen paydalangan.