poema
Aktrisanıń ıǵbalı
Ibrayim Yusupov(Tań nurı)
Liro-dramalıq poema
Birinshi dramaturgimiz qaraqalpaq
teatrın dúziwde belsene is kórsetken talantlı akter
Ábdiraman Ótepovtıń esteligine arnayman.
Avtor
PROLOG
Hey sen, qońıratlı qız, janım Arıwxan,
Qızıl qapı aldında irkildiń, nege?
Sıǵalap turǵandı qoy tal arasınan,
Jeter tartınǵanıń, kir ishkerige.
Kir deymen, qımbatlım, qolıńdı uzat,
Qánekey, bir batıl qádem ur, - tamam, -
Tek sóytseń bolǵanı, wádem haqıyqat,
Ájayıp bir dúnyanı ashayın saǵan.
Sen ushın jat emes bul qızıl esik,
Biykar gúdiklenip ishten janasań,
«Qoldan kelmes iske umtılar» desip,
«Kúlip jure me» - dep gúmanlanasań.
Joq, bul jerde saǵan «arman tur» demes.
Jaslar bunda qurar zawıqlı keshe.
Bul Jáleke baydıń xáwlisi emes
Hám shashıńnan súyrep urmas báybishe.
Bunda joq, Jálekeniń Áyten geshshesi,
Seni qanǵa boyap, shalmaqshı bolǵan.
Izlep kelip, kirmey qaytqanı nesi?
Nege qamsıǵasań janım, Arıwxan?
Sen jetim qız ediń, sen shorı ediń,
Biraq awılımızdıń sáni boldıń sen;
Qaljıńbas jigitlerdiń sen sorı ediń,
Juwaptı sharlar ediń, ótkir sóz benen.
Sen tezek teriwge shıǵıp arqashqa,
Geyde qanday jaqsı qosıqlar ayttıń.
Tózdiń sen ıssıǵa, suwıqqa, ashqa,
Sulıwlıǵıń qarıydardı molayttı.
Anań erte óldi, miyrimsiz ákeń.
Seni sattı bayǵa on tórt jasıńda.
Kisi esigi degen toń tezek eken,
Eritiw qıyın boldı ǵam-ǵussasında.
Biraq, awılımızda hesh qız, hesh qatın
Aldıńa túspedi aqıl, shıraydan
Hám ashıq mineziń, shoq tábiyatıń
Kuwdı ǵam-qayǵını sen júrgen jaydan.
Lekin, tal shıbıqtay tawlanıp sonda,
Awıp júk astında sen ósken sayın,
Azap sonsha battı zil berip janǵa,
Jurtqa ermek ushın sen boldıń qayım.
Geyde aydıllıńnıń jiyegin tislep,
Kettiń kózden tasa jiydelik betke,
Bastıń óksigińdi ózińdi kúshlep,
Tiri janǵa muńıńdı shaqpadıń xátte.
Sóytip júrgenińde, tań atqan edi,
Tań attı, nurlı tań, bir ájayıp tań.
«Qápestegi búlbil, azatsań» dedi
Hám máńgi qutıldıń qullıq torınan.
Náletiy aq otaw dawıldan qıyrap,
Bay jábirinen azat bolǵanıń seniń,—
Kuslar dizbeginiń artınan qarap,
Esinde me: «Lenin» dep gúbirlengeniń?
Awıl muǵallimi seni jetelep,
Tórtkúlge ákelip oqıwǵa berdi.
Azatlıq tańında suńqarday túlep,
Kózleriń erkinlik nurların kórdi.
Sen máńgi azatsań, joldas Arıwxan,
Hey, kóp azap kórgen qaraqalpaq qızı.
Hyp alıp erkinliktiń altın tańınan,
Kúl sen, kún shıǵıstıń gáwhar juldızı.
Ash qızıl esikti, bas, ayaqtı bas,
Baxıtın qarsı alıwı kerek hár adam.
Tartınba erkinlik alǵan qarındas,
Jol ashıq, jol ashıq, jol ashıq saǵan!
Birinshi taraw
LENIN KLUBINDA
1
Xor
Turǵıl, qarındasım, jatpa muńayıp,
Tursań, jarıq jolǵa alıp baraman.
Tur, erkin jollarda qádem urayıq.
Jurseń jarıq jolǵa alıp baraman.
Kóp waq jılan shaqtı bizdi,
Endi azatpız, xalayıq.
Kel, qurdaslar, baxtımızdı,
Bizler kútip alayıq.
Oktyabr quyashı jaqtırttı joldı,
Hámme azatlıqqa talaban boldı,
Túrgel, eski jolda tek te sen qaldıń.
Tursań taza jolǵa alıp baraman.
Ákeń sattı baydıń qızıp malına,
Bay zalım jetpedi arzı-halıńa,
Bul jolda qaraydı kim obalıńa?
Júrgil, jaqtı jolǵa alıp baraman.
Baǵjan
Raxmet, Ábdiraman, hár sóziń dúrdey,
Júrekti tolqıtar tıńlasań birdey.
Ele qápestegi quslar az emes.
Alsın olardaǵı erkinlik náfes.
Kópshilik
Baǵjan durıs aytadı, qosılamız biz de,
Raxmet, Ábdiraman, raxmet sizge.
Ábdiraman
Bilemen, girbiń joq bul sózińizde,
Sóytse de, adamdı maqtamań kózge.
Qosıq - bul ómirdiń máńgi joldası,
Ol - dárya, júrekten alar saǵasın ...
Mına jańa báhár, azatlıq zaman.
Biz taxtın awdardıq patshanıń, xannıń,
Eskilik—ordası edi jılannıń,
Ordası buzılǵan jılanlar biraq
Ele dem shekpekte artına qarap.
Jılan kim? Ol suwıq tek kórer kózge,
Jat-jamay qasında jılan da sóz be?
Jılannan kóp ese kúshln kahári,
Jılan záhárinen ótkir záhári.
Jılan—bir keseklik, basqa ne qılar?
Jat-jamay qanıńdı tespesten sorar.
Temirdey soqqısınan awdarıspaqtıń
Olar jer qabınıp, jutpaqta zaqqım.
Biraq olar berilmes jıǵılǵan menen.
Naqıl bar: «mantıqqan tal qarmar» degen.
Salın iyrim tartqan jawlar bul waqta,
Jandalbası menen qarmalanbaqta.
Jolatpa olarǵa qutqarıw kemesin.
Tek tınbay ura ber, jıydırma esin.
Kimniń tisi shıqsa hadal miynetten,
Bul ádil turmıstan qalmasın shette,
Eger kim izlese xalıqtıń baxıtın,
Ózin bul gúreske arnasın pútin.
Qatnassın kúsh, jiger, uqıbı menen,
Ya bilim, ya qálem, mıltıǵı menen;
Ya jaw sırın kórgish kózleri menen,
Bolshevikshe isi, sózleri menen.
Shayır qosıǵı, baqsı naması menen.
Al, artistler? ...
Kópshilik
... gúres saxnası menen.
Ábdiraman
Demek, solay bolsa, umıtpań onda:
Jaqında shıǵasız siz kanikulǵa.
Úyli-úyińizge tarqalmań, biraq,
Biz oyın qoyamız eldi aralap.
Kópshilik
Biz tayar, baramız hesh sepsimesten.
Bir qız
Tek te men barıwǵa tayar emespen.
Kópshilik
(tańırqap)
Sen - biziń baǵımızdıń ǵoshshak búlbili,
Sánli saxnamızdıń eń sulıw gúli, -
Bul sóziń durıs emes, ne boldı saǵan,
Nege bara almaysań, aytshı, Arıwxan?
Arıwxan
Gastrolǵa jan dep bara alar edim,
Jurt kórip, men de el aralar edim;
Átteń, bara almayman, siz ayıp kórmeń,
Búlbil ózliginen bardan bezer me?
Meniń tuwǵan ákem qattılaw adam,
Kanikulda barmasam baqırar maǵan ...
Basqa sóz aytpadı, tek usılay dep,
Jupqa oramaldıń bir ushın tislep,
Hesh bir táwellege qulaq salmastan,
Únsiz shıǵıp ketti sırtqa Arıwxan.
Kópshilik tańlandı izinen qarap,
Qızlar «Arıwxan» dep juwırdı. Biraq,
Baǵjan joldı tosıp, irkip olardı,
Ayttı kópshilikke mına xabardı:
Baǵjan
Múmkin qattı qollı shıǵar atası,
Biraq, bul, - menińshe jay bahanası,
Bunnan on kún burın kórdim bir awhal:
Sabaqtan shıqtıq biz tús awǵan máhál.
Hám tez awqatlanıp jataqxanadan,
Juwırdıq ekewmiz klubqa taman,
Jolımızdı tostı bir fayton arba,
Bir qaǵaz bar faytonshınıń qolında.
Aqırında Arıwxan faytonǵa mińdi ...
Doslarım, arjaǵın bilmeymen endi.
Keshte jataq jayǵa kelsem klubtan,
Kitap oqıp otır eken Arıwxan,
Sonnan beri kitaptan bas kótermes,
Aqsham uyıqlay almas, jadırap kúlmes,
Jalınsam da «ayt» dep hár kún sayın men,
Sabaq tarta almadım sır kelebinen.
Jigit
Bilsem, bul hádiyse tegin emes hesh.
Qız
Iy, ádira qalsın, buzıldı desesh ...
Ábdiraman
Qarındasım, nege olay deyseń sen?
Buzıla bere me faytonǵa mingen?
Dos adam ólshemey sırttan ton pishpes,
Súrinseń, sóz ertip, izińe túspes.
Qayta, onıń sırın bilińler qáne.
Qoldan kelse dárman beriń dártine.
Kópshilik
Awa, biliw kerek bul sırdı tezden.
Ábdiraman
Qız kewli - aq sandıq. Giltin teńizden,
Súńgip tapqan ashar ...
Jigit
Súńgir edim men ...
Bul ájep is eken ne degen menen.
(Jigit juwırıp shıǵıp ketedi)
Ekinshi taraw
DÁRYa BOYINDAǴI KESh
1
Qolında kitabı, kózleri oyshań,
Kóshede asıqpay barar Arıwxan,
Qızǵısh birtartarı ot qusap lawlap,
Jelbirer kórgenniń kóz nurın awlap,
Jolıqqanlardan ol shetlep baradı,
Minekey, artına bir jalt qaradı.
Jigit sál jasqandı onnan albırap,
Sóyledi Arıwxan jigitke qarap:
Arıwxan
Men saǵan bir ermek bolǵan qusayman,
Nege ergishleyseń izimnen, Ayman?
Ayman
Ol ne degenińiz? Ergeni nesi?
Jol bolǵan soń ... joldan júrmey me kisi?
Málel bergen bolsam men sizge, ayım,
Basqa kósheden-aq kete qoyayın ...
Arıwxan
Jolımız bir túsken bolsalar, Ayman,
Shınında haqım joq quwıwǵa joldan.
Meyli, onnan qayta, waqıt tapsań sen,
Jaǵada sayranlap júreyik az-kem?
2
Aymannıń bul sózden tuwlap júregi,
Jigit shadlıǵınıń bolmadı shegi.
Biraq, kewildegi tasqın sózimdi,
Ayta alar ma adam bunday gezinde.
Ekewi dizilisip, mindi jaǵaǵa,
Tómende lepirip dárya aǵadı,
Jasıl shatır tigip suw jaǵasına,
Tórtkúl qushaq jayar jaz shuǵlasına,
Órlep tuw alısta barar paroxod,
Keshki quyash tınıq kókke qoyar ot ...
Arıwxan
Hayal jaralmaǵan bolıw ushın qul ...
Ayman
Awa, Ábekeńniń aytqan sózi bul,
Esińe túsken ǵoy ...
Arıwxan
Túspeske nege?
Bul sóz tek men emes, unar hámmege,
Bunday sózdi aytar keń, sulıw júrek,
Onı jaqsı hayal súyiwi kerek.
Men onı súyer edim ...
Ayman
Ábdiramandı?
Arıwxan
Awa, ot júrekli sol bir adamdı,
Sózsiz súyer edim. Biraq, men oǵan
Minasip bola alsam ...
Ayman
Qoyıń, Arıwxan.
Durıs, Ábdiraman – azamat kisi.
Biraq, siz túsiniń... Arıwxan, túsin:
Óytip, sen ózińdi tómen uslawǵa
Haqıń joq ...
Arıwxan
Aytqanıń tuwrı. Sonda da ...
Qanday baxıtlısań sen óziń, Ayman.
Ayman
Men házir baxıttan biyhush qusayman, -
Sen barsań qasımda ...
Arıwxan
Joq, túsinbediń,
Men saǵan mınaday demekshi edim:
Sen jap-jas jigitseń, qatarda narsań,
Kóp bolsa, on segiz jasta shıǵarsan...
Ayman
Jigirmaǵa kirdim, jılımız - ulıw ...
Arıwxan
Awa, qanday jaqsı jas jigit bolıw,
Turmısqa shıqpaysań erikli-eriksiz,
Jasqanıw, jaltańlaw bolmaydı hárgiz,
Qatın bolıp enbeyseń jat bosaǵadan.
«Meniki bol» demes dus kelgen adam ...
Saǵan qızıǵaman, bulay degenim,
Kewlińe kelmesin. Eger men seniń,
Kúshińe, jigitlik tábiyatıńa
Iye bolsam edi ...
Ayman
Arıwxan, tıńla,
Julǵanday gúl bolsa sol aytqanlarıń,
Eteklep shashar edim jolıńa bárin,
Bárin berer edim jalǵız kúlkińe ...
Arıwxan
Kórdiń be, sózge de sheberseń bále,
Hár sóziń dál tiyer mirdiń oǵınday,
Kim oylaǵan seni shayır dep bunday?
Awa, aytqanıń durıs, men nege sonsha,
Ókinemen hayal bolǵanlıǵıma?
Joq, bul - kústanılıq, bul - tek te meniń
Ózime tán boslıǵım, óz ázziligim.
Usınday natıqlıǵım biraz jerlerde
Júzimdi qaratıp boldı-aw tómenge.
Bul qurlaqım tilge kelgennen keyin,
Saǵan bir qızıq sóz sóylep bereyin:
Mine, on kún boldı, bunda bir adam
Erip kóleńkedey júripti maǵan,
Dáslep ol jiberdi maǵan faytonın.
Barǵansha maqsetin bilmedim onıń.
Kirip barsam, otır bir murtlash kisi,
Állen waqqa deyin bolmadı isi.
Bir gezde qaǵazdan kóterip basın,
Bir jat kúlki menen sıypadı shashın.
Meyli kúlgeninde bar qanday isim,
Bilemiz ǵoy erkeklerdiń kúlkisin.
Biraq, bir máháli shorshıp jalma-jan,
Albıraqlap ushıp turdım ornımnan:
Óytkeni, tanıdım ǵarrı saǵaldı,
Toldı bir eleske kózimniń aldı:
Biz tanısqan edik tórt-bes jıllıqta,
Ol gezde júr edim men toqallıqta.
Jurttan tasalanıp bir kúni túnde,
Bir «júriwshi» tústi baydıń úyine.
Bay sonda qılpıldap, júginip saqqa,
Dárhal bir semiz qoy soydı qonaqqa.
Túńlikti túsirip sóylesti olar,
Esite almadım, ne desti olar.
Al, meni kóriwden qonaq ózgerdi,
Bayǵa «qızıń ba?» dep sıbırlay berdi.
Bay tez ańlap qonaǵınıń shamasın,
Shıǵıp ketti, «qıs - dep - qáynińniń basın»...
Sumıray shal suwqıldap álemdi qurtqan,
Ergenekti ilip ketipti sırttan.
Túlki kórgen iyttey bas saldı qonaq,
Mende de joq emes eken kúsh biraq,
Ot basında jatqan sadıq atóshgir
Kúnime jaradı sol jerde de bir ...
Esikti taydırıp, dalaǵa qashtım,
Jılap jiydelikte mawqımdı bastım,
Keldi kóz aldıma sol qorlıqlı tún,
Dirildep, ózimdi joǵalttım pútin.
Al endi, sol saǵal shaqırıp meni,
Keshirim sorap júr usı kúnleri.
Hayran bolıp júrmen men basım qatıp,
Hesh adamǵa ayta almayman uqsatıp,
Qısqası bir aman qalǵan paznadan,
Uwlı shóp pe, dep oylayman, bul adam.
Ayman
Bul ájep is eken. Erteń azanda,
Oylassań qáytedi Ábdiramanǵa?
Arıwxan
Shaqırǵan gezińde barıp ele men,
Jáne bir-eki ret sınap kóremen,
Eger teris pikirli bolsa ol adam,
Dárhal jup jaǵadan tutıp alaman.
(Kuwaqılanıp, rolge kirip)
«Aha, ǵarrı saǵal, tústiń be qolǵa» -
Dep, onı áketip xalıqtıń aldına,
Sotlayman. Sot aǵası ózim bolaman.
Jawdıń basına bir záwlim salaman:
«A, nu-ka, aytıńshı mınaday waqta,
Bolǵansız ǵoy baydikinde konaqta?»
«Meniń esimde joq», «Kak, esińde joq?
Sottıń ózi gúwa, bılshıldamań kóp.
Al, mına atóshgir ekinshi gúwań ...»
Ayman
(kúlip)
Sen naǵız artistseń, olla, Arıwxan.
Saǵan jarasadı hár qanday xızmet,
Maqtaǵanım emes ... meni ápiw et.
Arıwxan
(jáne quwaqılanıp)
Joq, ápiw etpeymen men seni, Ayman,
«Ápiw etsin» deseń, qulaq sal maǵan:
Otır usı jerde kózińdi ashpay
Hám de júzge deyin sana aljaspay.
«Arıwxan, súyiklim, jipek minezlim,
Seniń házilińnen de sulıwlıq sezdim,
Meyli, júz mártebe júzdi sanayın,
Meyli, alsın meni tolqın ya jayın,
Tek sen kewliń tolıp, bolsań shadıman,
Sonıń ózi de tek zor baxıt maǵan.»
Dep Ayman qayırda kóp waqıt jattı,
Kózin jumıp, shiyrin qıyalǵa battı.
«Lars» etti bir waqta suwǵa bir nárse,
Hawlıǵıp, kózlerin ashıp jiberse,
Hesh kim joq, tek ǵana anaday jerde,
Qulaǵan degishtiń aydının kórdi.
Ńshinshi taraw
HAYaL JŃREGI
1
Súyip mańlayınan azanǵı quyash;
Tórtkúl kóshesinde keler eki jas,
Biri jigit edi kúygelek kózli,
Mágar bultsız kúndey ashıq minezli,
Jelge eregisken órebi shashı,
Shóldiń qaplanınday shıyraq tulǵası,
Ótkir kún nurına qaymıqpay qarap,
Keler kóksin kerip, júzi jadırap.
Al, qasında keler arıw kelinshek;
Tańda bir qızǵaldaq atqanday sheshek,
Jigit qoltıǵında mayısıp talday,
Keler báhár qızı tańǵı samalday.
Jupqa oramalı tasalap júzin,
Jigitke urlanıp salar ol kózin,
Geyde sıńq-sıńq kúler shın ıqlas penen,
Kúlkisi shıqqanday júrek tórinen.
Ábdiraman
Arıwxan, juwap ber, aytayın bir sóz.
Adamǵa ne ushın beriledi kóz?
Arıwxan
Qıyın sawal eken ... men bilsem endi:
Kóz, bul, kóriw ushın súygen kisińdi
Beriletuǵın shıǵar bálki adamǵa ...
Ábdiraman
Durıs, kóriw ushın ... Sen nege sonda,
Qumar kózlerińdi kóp tasalaysań?
Sen akter adamǵa hesh usamaysań,
Akter jeteleydi jańa ómirge,
Perdesiz ay bolsın ol hámme jerde,
Tek saxnada emes akterlıq sırı,
Búlbil hámme jerde búlbil ǵoy aqırı.
Sol ushın kózińdi tasalama sen.
Buqpa taqır jerde. Sharshıńdı kózden –
Alıp tasla tezirek. Bul nurlı kózler,
Bersin basqalarǵa nur menen jiger,
Bul kózler berilgen, sen bilseń, janım,
Kórip toyıw ushın jaqtı dúnyanı.
Ash házir ...
Arıwxan
Ashayın, qolımdı jiber,
Qoltıqlamay-aq qoy, jurt kúlip júrer,
Bul dástúr emes ǵoy onıń ústine ...
Ábdiraman
Tańnıń nurınan da uyaldıń áne.
Arıwxan
Tańnıń nurınan emes, seniń kózińnen …
Ábdiraman
He, sóytip sharshıńdı kóter júzińnen,
Ele de joqarılaw ... uyalma hasla,
Sıpır oramaldı, iynińe tasla.
Arıwxan
(kúlip)
«Kóshege tasla» dep te aytarsız bálkim?
Ábdiraman
Jalańbas júriwi kerek ǵoy hár kim,
Onıń nesi ayıp?
Arıwxan
(tańırqap)
Hayal-qızlarǵa?
Ábdiraman
Awa, bul jarasar sózsiz olarǵa,
Ashıq júzli júrsin hár azat adam,
Dástúr zań emes ǵoy, ómir ózi zań.
Seniń anań ótken jaqtı kóre almay.
Anańnıń anası da jasaǵan solay,
Óziń de az-kemlik kórgen emesseń,
Qız gezińde shalqıp júrgen emessen;
Aytıp bermeseń de sen óz awzıńnan,
Ótken ómiriń maǵan ayan, Arıwxan.
O, seniń ómiriń bir dástan eken,
Bul tuwralı pesa jazajaqpan men.
Joq, tekte sen emes, saǵan usaǵan,
Qızlardıń ómirin jazıp shıǵaman ...
Raxmet, sen berdiń onıń temasın,
Basıńnan keshirdiń hám waqıyasın,
Turmıs bul waqıyanı óz tili menen
Maǵan aytıp berdi, bayanlap keńnen.
Endi men kóshiremen onı qaǵazǵa,
Joq (adam qıyallap ketedi-aw bazda), -
Kóshirmeymen, sebebi turmıstıń men
Xatkeri emespen, dúziwshisimen.
Sonlıqtan, shayır óz miynetlerinde
Janǵa azıq bersin, yosh bersin elge.
Diyqanlar bel menen qazadı arna,
Shayır qálem menen jazar shıǵarma,
Bilseń bul da arna. Biraqta onnan,
Suw emes, aǵar xalıq ruwhına qan ...
Arıwxan
Sonsha tereń eken adamnıń janı.
Kórgenmen dáryanıń usılay aqqanın.
Sen qosıq jazasań, sóziń misli pal,
Jaslar qaǵıp alıp, yadlaydı dárhal,
Gá klubta krujokqa sabaq bereseń,
Gá awılda oyın qoyıp júreseń,
Gá pesa jazasań jurt súysingendey
Hám onı saxnaǵa qoyasań demde:
Gá yoshıp, duwtardı alasań bazda,
Jazǵan qosıǵıńdı salasań sazǵa;
Gá qızıq sóz benen ashıp perdeni,
Jańanı maqtaysań, jasqap góneni;
Mine, mırjıq kempir shıqtı saxnaǵa,
Tamashagóy gúwlep qol shappatlaǵan;
Mine, perde artında sufler-qulaq
Umıtshaq akterǵa ótti sıbırlap ...
Bulardıń, bári - sen, Ábdiraman aǵa.
Saǵan qaydan juqqan óner bunshama?
Ábdiraman
Óner hesh adamǵa juqpas ǵayıptan,
Umtılsa, bárin de isleydi adam ...
Jańa turmıs ushın gúres, inqılab
Usılay islewdi etedi talap.
Adam shın azatlıq jolına tússe,
Iye bolar tawsılmas ónerge, kúshke,
Házir hámme shayır, hámme ónerpaz –
Bolıwǵa umtılıp etedi talwas.
Arıwxan
Endi qashan jazıp sol pesańızdı,
Taǵı da quwantar ekensiz bizdi?
Ábdiraman
Eger eń keminde eki jıl jazsam,
Pesanıń hesh jeri bolmas edi-aw qam.
Átteń, maǵan onday pursat qayaqta!
Tez juwap kútiler házirgi waqta,
Házir biz mıltıqqa jaylanǵan bir oq,
Asıqpay kósilip jatıwǵa jol joq,
Sol ushın erteńnen jaza baslayman,
Bir hápte ishinde pitirip taslayman.
Bes kúnde oynawın úyrenemiz, al,
Sóytip, gastrolge ketemiz dárhal,
Meyli, kemis jerin xalıq dúzesin,
Terektey putasın, tayday gúzesin,
Meyli, sońǵı áwlad - bilimli áwlad,
Kemshiligin aytsın, sınshılar ǵawlap ...
Biraq ta, men ashıq emespen dańqqa,
Ómirim payda berse bolǵanı xalıqqa,
Tek sonı ózime zor baxıt deymen.
Basqa dańq, baxıttı men izlemeymen.
Arıwxan
Ábdiraman, aytshı burınları sen
Oyǵa batpas ediń qıyallap ábden?
Kewlińde qandayda tınıshsızlıq bar,
Sózleriń de sonnan bergendey xabar.
Qolıńdaǵı shıbıqtıń jazıǵı qanday,
Sonshelli sındırıp, maydalaǵanday?
Tasla, ol jiyde ǵoy, tiken bar onda,
Sezbeyseń qolıńnıń qanaǵanın da ...
Nege jóteleseń, suwıq tiygen be?
Bir ózgeris bar ǵoy, shaması sende ...
Kúlme. Kúlkińde de tınıshsızlıqtıń
Izi bar ekenin qashshan-aq uqtım.
Seni, Ábdiraman, ayayman geyde,
Biraq, qolımnan hesh ilaj kelmeydi ...
Ábdiraman
(kúlip)
Sonday ayanıshlı bolıp qaldım ba?
Biraq, ayaw degen jaqsı shınında ...
Arıwxan
Túsiniwiń kerek sen, Ábdiraman,
Saqla demekshimen ózińdi mudam,
Seniń ómiriń, bilseń, hámmege kerek,
Toqtay tur. Shashıńa qondı gúbelek,
Men uslap alayın. Kórdiń be, seni –
Gúbelekke deyin táwir kórgenin.
Átteń, aq gúbelek uslatpay ketti,
Yadıma túsirdi-aw ol awıl betti:
Tap seniń shashıńday sulıw árebi,
Kózi monshaqtay bir qozım bar edi.
Esimde, men oǵan báhár tańında,
Kók terip qaytıwǵa bir barǵanımda,
Quwdım jońıshqalıqta aq gúbelekti.
Bir gezde jamǵır da sheleklep tókti.
«Apalap» juwırdım men úyge qarap,
Apam, apam bayǵus ... sol kúni, biraq ...
Haw, biz keshiktik pe? Klub aldında
Birewler turıptı ǵoy ...
Ábdiraman
(awır oylanıp)
Arıwxan, sonda,
Sen jetim qalǵansań, solay emes pe?
Jetimnen jetildiń, muńayma hesh te.
Saǵan aspandaǵı quyash ta ashıq ...
Arıwxan
Kózge maqtaw saǵan emes múnásip ...
Júr tezirek. Keshikken usaymız bizler.
Kim eken bizden de aldın kelgenler?
Juma shıǵar deymen. Júr-júr tezirek ...
Ábdiraman
Qasındaǵı Ayman bolıwı kerek ...
Juma
Ábdiraman, izlep júrippiz seni,
Biz keshe esittik bir áńgimeni ...
Ábdiraman
Ol ıras áńgime. Shıqtım jumıstan,
Biraq, adamlar kóp maǵan tuwısqan,
Bári-bir sizlerden bólinbeymen hesh,
Artistlik hesh isten kem jumıs emes.
Durıs, teatr joq házirshe bizde,
Biraq, ol boladı, isen bul sózge.
Altın tań nurına tósep japıraq,
Mine, búrtik jarar bul ájayıp baǵ.
Bizlermiz sol baǵdıń tuńǵısh nálleri,
Jańa turmıs ekken jaqınnan beri.
Bul baǵdıń gúlleri - ómirdiń sáni,
Bul baǵdıń miywası - sulıwlıq káni.
Bunday baǵda pisken shiyrin jemisti
Qaraqalpaq xalqı tatqan emesti.
Onı tatqan adam keshedi paldan.
Ómir sulıwlıǵın túsiner aldan
Hám sol miywa ushın, keleshek ushın,
Ol adam ayamas boyda bar kúshin ...
Arıwxan
Bul qanday gáp ózi? Ábdiramandı
Kim, qalay jumıstan bosatqan endi?
Ayman
Orkestr dúziwdi niyetlep bunnan,
Bıltır Ábdiraman ózi Xiywadan
Ákelgen edi jańa saz-ásbapların,
Biz nota bilmedik. Sol ushın bárin
Jıynap qoyǵan edik qulıplap házirshe,
Degish alıp ketken sol jaydı keshe ...
Ábdiraman
(kúlip)
Sóytip, dárya ushın juwapker bolmaq,
Jaman ayıp emes, shınında, biraq,
Sonsha suwın iship óstik dáryanıń,
Kótermey bola ma bir oynaǵanın ...
Degish alǵan bolsa, alıptı jaydı,
Al, meniń ómirimdi ala almaydı.
Meyli, degish jábirin maǵan júklesin,
«Múlkin jámiyettiń urladı» desin,
Ónerge hesh waqta kirli qol menen
Xızmet qılıp bolmas. Ondaydan pákpen.
Ótti dóhmet ústem bolǵan zamanlar.
Házir xalıq jaratqan ádillik zań bar,
Sol zańdı tasalanıp geypara nadan,
Bizdi aldaǵısı keler qaytadan.
Joǵal aldaw, ósek, jeke máp sózi!
Sizlerdi qutqarmaydı bolshevik kózi.
(Az-kem oylanıp)
Al, meni jumıstan quwıwshı «erim»
Shúbháli kórinip júr kóp waqtan beri ...
Kópshilik
Ol kim? Nege gúman ettiń, Ábeke?
Ábdiraman
Ózi tapqa túspes tońmoyın eken.
Maǵan ol aytadı «balasań» deydi,
«Teatr dep shawqım salasań » deydi,
«Jaslar oqıw ushın kelgen bul jerge
Alaǵada salıp, ǵalawıt berme.
Házir oyın emes, gúres qızbaqta,
Sizler oynap júrsiz, - deydi, - awlaqta».
«Maǵan gúrres kerek, ponimaesh» dep,
Teńseler, máslikten kózi móldirep.
«Saǵan oyın menen gúrestiń parqın
Biliw bul turısıńda qıyındı, bálkim» -
Dep edim, baqırıp, sermelep qolın,
Shıja-pıja boldı sabap stolın ...
Ayman
Shúbháńiz tek sol ma?
Ábdiraman
Shshúbhám ol emes.
Onı kórgen sayın basqa bir eles
Keler kóz aldıma. Rasın aytsam,
Onı birewlerge shıramıtaman ...
Juma
Kimdi aytıp tursań? Kimge usattıń?
Ábdiraman
Anıǵına jetsem sol hakıyqattıń.
Onnan soń aytarman ...
Arıwxan
Ah, Ábdiraman ...
Shınında bul isler jábir ǵoy saǵan.
Ábdiraman
Onıń nesi jábir? Mennen ǵam jeme ...
Jupqańdı kózińe jawıpsań jáne,
«Ashıq júr» degenim qayda men saǵan?
Juma
(kek etip)
Sonsha ne bar deyseń jupqada turǵan?!
Birew jamılıp júrer, birew jalań bas,
Birew pútkil ashılıp qalǵanın ańbas ...
Arıwxan
Birewler taldan da tikenek izler,
Dos awzınan shıqpas bul ashshı sózler.
Juma
Tal bolǵanda qanday, tawlanıp ósken,
Búlbil qonıp ketse, mayısa túsken ...
Arıwxan
Mayısar, Biraq ol mort etip sınbas ...
Ábdiraman
Jumagúl, sen óytip bolma esawas,
Nege taqır jerden shań shıǵarasań?
Juma
(Ábdiramanǵa)
Samalday jón-aldı esip barasań,
Jurttıń «mısh-mısh» sózi durıs bolıp shıqtı.
«Eme bilgen qozı eki sawlıqtı.
Birden emer» degen ... Bále ekenseń.
Ábdiraman
«Mısh-mısh» tawıp júrgen jurt emes, senseń,
Gúman - aynaǵa daq ... Júr kettik onda.
(Arıwxan hám Aymanǵa)
Kútiń joldaslardı siz usımanda.
Arıwxan, qaytarsın kitapxanadan
Keshegi kitaptı ákelemen saǵan.
O, qanday tamasha deyseń ol kitap ...
Arıwxan
Raxmet, Ábdiraman.
Ayman
Turısı shataq,
Júregi de dım tar onıń ústine,
Hesh bir sóz joq jerden sóz taptı, mine,
Shóp bası sılt etse aladı setem;
Qalaysha súyip júr onı Ábekeń?
Arıwxan
Durıs emes, kisini sırttan sóz qılıw,
Hár kimge óziniń súygeni sulıw,
Juma haqlı eken shınında, Ayman;
Men sózge bahana bergen qusayman.
Júregi keń jigitim, qal usı jerde.
Dalada turmay-aq qoyayıq birge.
Klubta kitap oqıp otırayın men.
Ayman
(jalǵız)
Way, bul hayallardı qoya ber deymen;
Jaqınlasıp ketseń, janıp turǵan shoq,
Qashayın deseń de, qashıwǵa jol joq,
Súyse, qızǵısh yańlı qorǵar ıshqısın,
Ishke búgip qalmas óz qızǵanıshın.
Oq atıp, kewlińdi qılsa jaradar,
Emi tek mergenniń óz qolında bar.
Muhabbettiń oǵı, endi bildim men,
Múlt ketpey júrekten tiyedi eken.
Bir zat sol oq penen kirdi qanıma,
Endi hesh tınıshlıq bermes janıma ...
Uyqısız gezemen kóshede aqsham,
Geyde más bolaman, geyde qayǵı-ǵam,
Miyrimsiz mergenim soramas haldı.
Kim súye aldı eken bunday hayaldı?
Al, men súydim onı. Biraq, Arıwxan,
Hátte kóz qıyıǵın da salmaydı maǵan.
Onıń júreginde ... Ábdiraman bar.
Hámme «Ábdiraman» desip «ah» urar,
«Ábdiraman» deser qızlardıń kóbi;
Sirá barma deymen márgiya shóbi.
Al, men she? Júregim, háwlirme! Házir!
Oǵan shın kewlimdi aytayınshı bir ...
(Klubqa kiredi)
3
Ayman
Nege jaqtı desem klubtıń ishi ...
Arıwxan
Turǵan soń aynadan kún nurı túsip ...
Ayman
Joq, Arıwxan, túsin, shın aytıp turman:
Tańnıń nurınan da jaqtısań maǵan.
Ráhim qıl, sen óytip qatallıq etpe,
Jolıńda japıraqpan, basqılap ótpe.
Ekseń nál bolayın men baǵıń ushın,
Tutsań shat bolayın sharbaǵıń ushın …
Arıwxan
(mısqıllap)
Way, qanday shayırsań, bul sózdi mágar,
Ájiniyaz shayır da tappaǵan shıǵar ...
Pay, bul jigitlerdi qoya ber sirá,
Súyse, janın jallap bolar biyshara,
Al, qumarı tarqap bolǵannan keyin
Tanıs jolawshıǵa usar esheyin ...
Ayman
Ólsheme hámmeni bir arshın menen,
Arıwxan, telmirer juldızımsań sen,
Qan jılatpa meniń jas júregimdi.
Ayaǵıńdı qushayın tileseń endi,
Mine, bir jıl boldı juwırdım «sen» dep,
Zárre ayar bolsań juwap ber jónlep.
Arıwxan
Házil desem, shın ba aytıp turǵanıń?
Qosımsha dárt salma sen maǵan, janım.
Men seni tuwısqan inimdey súydim,
Mısal adamınday boldıń bir úydiń.
Saǵan bawır basıp júrsem de kópten,
Oyıńa anıqlap men túsinbeppen.
Jigitim, men saǵan túsindim endi,
Tuńǵısh muhabbettiń dárti bar sende.
Biz de onıń dámin tatıp kórgenbiz.
Ol - palızǵa túsken eń dáslepki iz,
Sol izden úziledi birinshi túynek,
Bálki pisik shıǵar, bálki shıǵar kók, -
Iǵbalıńnan kóreseń. Biraq ta onnan
Nátiyje shıqpasa azabı jaman.
Dáslepki muhabbettiń nurları lekin,
Kózdi qamastırar mısal jazǵı kún.
Sóytip, «qawın ǵoy» dep úzgeniń geyde,
Iyt túynek bolıp ta shıǵadı deydi ...
Sonlıqtan, sen oylan, hawlıqpa qurı,
Men qız emespen ǵoy, hayalman aqırı.
On gúlden bir gúliń ashılmaǵan jas,
Sen qalaysha maǵan bolasań joldas?
Eger men qız bolsam, ózim-aq kelip
Saǵan eter edim dárhal iyelik.
«Qız turıp hayalǵa úylendi» degen
Jurttıń nasaǵına qalmaqshısań sen.
Sol ushın bez bunday qıyaldan, Ayman,
Al, súygeniń ushın jeme pushayman.
Ayman
«Atqa berilmestey ǵunan bar» deydi,
«Qızlarǵa bergisiz jáwan bar» deydi.
Shınıńdı ayt, bahana izleme, janım,
Durıs emes, «jassań» dep ıǵwa qılǵanıń.
Arıwxan
Ótpes pıshaq penen qıynama meni,
Ayttım ǵoy shınımdı, izle ózgeni.
Awzınan sarısı ketpegen ele
Sen bir palapansań. Biraz jıl jáne
Qozǵalma uyańnan, waqtıń kelgende –
Qanatıń jetilip usharsań sen de,
Maǵan da jeńil emes seniń súygeniń,
Tanabın kes endi bul áńgimeniń.
Ayman
Miyrimiń joq eken ...
Arıwxan
Aqırın, Ayman,
Doslar kelip qaldı, qara aynadan.
(Kelgenlerge)
Joldaslar, bul qanday tasbaqa júris?
Ábdiraman
(saatına qarap)
Biz táwir keshiktik, aytqanıń durıs,
Mine, saǵan kitap ákeldim, biraq ...
Ayman, qáne inim, saqalıńdı taq.
Ótiń rollerge, turmań joldaslar!
Kún qızbay jumıstı pitkermek dárkar.
Bunday dem alıs háptede bir kún.
Hay, anda múyeshte turǵan ekew kim?
Baǵjan, áper maǵan anaw jawlıqtı.
Baǵjan
(rolge kirip atırǵan Ábdiramanǵa kúlip)
Áne, erkekten de bir kempir shıqtı,
Má, apa, jawlıǵıń...
Juma
(rolge kirip atırıp)
Ábdiraman sheshe,
Men úlken keliniń, yaǵnıy báybishe ...
Arıwxan
(toqal roline ótip atırıp)
Ah, qanday azaplı roliń, toqal!
Ayman
(saqal taǵıp atırıp oǵan sıbırlap)
Sen jassınǵan ediń, mine endi saqal ...
Arıwxan
Baǵana jas kórsem, endi ǵarrısań ...
Ayman
(bay roline kirip)
Háy, qatın, másimdi tart deymen jıldam!
Ábdiraman
Ayman, sen ınjıqsań, ne ushın qurı
Jasqanıp sóyleyseń, baysań ǵoy aqırı.
Úsh qatın iyesiniń kókiregi qayda?
Ishińdegi kópshikti kóterip bayla.
Qarnıń ayaǵıńa túsip baratır ...
Qızlar
(sıqaq etip)
Bay sulıw toqaldan jasqınıp atır ...
Toqal
Taqsırım, siz ayań, sabamań endi.
Óytip qan jılatpań jas júregimdi.
Bay
Way, aqmaq! Hayalda ne qılǵan júrek?
Ábdiraman
Qáne, boldı endi. Baslań tezirek!
(Repeticiya).
Tórtinshi taraw
UShIRASIW
Begdiyar
Úsh ret jiberdim faytondı saǵan,
Zorǵa tórtinshide keldiń, Arıwxan.
Meyli, kótereyin nazıńdı endi,
Giynem erip ketti kórip tóbeńdi,
Qımbatlım, sen mennen qashpa onshama …
Arıwxan
(sırtqa qarap)
Al, jáne baslandı qádimgi nama ...
Begdiyar
Aytqanıń durıs, qoshshım, ápiw et meni.
Shınında da bizler bul áńgimeni
Dım sozıp jiberdik. Keltertiw kerek.
Bir awız «maqul» dep aytsań boldı tek,
Ele wádem - wáde, tileseń erteń,
Hayalımdı quwıp jiberemen men,
Súyip alǵanım joq onı bári-bir,
Ózi de ketiwge qayıl bolıp júr.
Arıwxan
(tiksinip)
«Eki qızım bar» dep aytqan edińiz,
Solardı da ayamay, qalayınsha siz –
Quwıp jiberesiz anası menen?
Begdiyar
«Qız» degen qonaq ǵoy, boyjeter erteń.
Hám de jay-jayına keter tarasıp,
Retinde bizden de bolar qarasıq,
Qalıwsız qayǵırıp hámmeniń muńın,
Qızı emespiseń Asan qayǵınıń?
Hár kimniń ózinshe nesibesi bar ...
Arıwxan, sen maǵan bol súyikli yar.
Sen ushın júregim hám dúnya malım,
Umıt bul dúnyanıń bar ǵalma-ǵalın ...
Arıwxan
Siz jaqsı oynaysız rolińizdi ...
Begdiyar
Al, sen kóp aytasań usı bir sózdi,
Ol qaysınday rol? Men artistpen be?
Arıwxan
Ótkerip atırsız siz artistten de.
Begdiyar
«Artist, artist» deser jurt usı kúnde,
Sonıń ózi oyınshıq ǵoy túbinde,
«Artist» - bul shınında, masqarapazlıq,
Basqa óner saǵan qıla ma azlıq?
Sendey perishtege jumıs ne kerek?
Seniń jayıń - otaw, sayalı terek,
Bári de bar mende. Bolsań hayalım,
Appaq may shaynaysań ómirińde, janım,
Basıńa baxıt qusı qonadı seniń,
Shılǵawıń maqpaldan boladı seniń,
Súy janım...
Arıwxan
(astarlı mısqıl menen)
Shınında, onday izzetke,
Kónliksek bolǵanı ǵoy …
Begdiyar
Al, keleshekte,
Saǵan buyırmaqshı solardıń bári,
Dáwlet qusınıń da bar óz máháli,
Ol saǵan qonajaq, úrkitpe onı.
Men saǵan ashaman ıǵbaldıń jolın.
Tasla artistlikti, ol tómen kásip,
Sendey gózzalǵa ol emes minasip,
Masqarapaz hesh waqta ilinbes sanǵa,
Ol árdana bolsın Ábdiramanǵa ...
«Seni kórsem» degen bir tilek penen,
Keshe klub jaqqa barıp edim men,
Shınında, qızıq eken «pesse» degeniń,
Ásirese unadı roliń seniń,
Sen jas toqal bolıp oynaǵanıńda,
Jurt jılap otırdı meniń janımda.
Bay seni urǵanda dır qamshı menen,
Juwırıp barmaqshı bolıp qaldım men.
Men umıtıp kettim pútkil ózimdi,
Esittim tek seniń zarlı sózińdi.
Kiyimiń látte edi, júziń páriyshan,
Dúnya telmirgendey boldı tek saǵan,
Shobıtqa oralǵan sham-shıraq tastay,
Turdıń sáwle shashıp, solıǵıńdı baspay.
Hayal shın júrekten jılasa eger,
Sonda ol ayrıqsha gózzal kóriner.
Sol qayǵılı geziń ele esimde,
Sol geziń tınıshlıq bermes túsimde.
Ásirese sıyqırlı-aw dawısıń seniń,
Janǵa dárt saladı sıńq-sıńq kúlgeniń.
Sonda betińdegi kúldirgishińnen
Kóriner adamǵa bir gózzal álem.
Óksip jılawlarıń eriksiz ayatar.
Jas túwe ǵarrıda háwes oyatar.
Áh, qumkelle baylar, «bolar» dep shıǵın,
Tekte qarıslaydı maldıń quyrıǵın.
Iye bolsam edi men sonday malǵa,
Bárin berer edim sol jas toqalǵa ...
Arıwxan
Dombıqtı úydińiz-aw dizege shekem,
Oǵan qanday pálek kógerer eken?
Begdiyar
Bul hesh dombıq emes, men ayttım durısın,
Sózim jalǵan bolsa payǵambar ursın.
Seniń oynaǵanıńdı kórse egerde,
Juldız túser edi jılıslap jerge.
Arıwxan
Bul ushın raxmet Ábdiramanǵa, -
Bul pesanı jazǵan sheber adamǵa,
Bizge oynaw jolın úyretken de sol.
Begdiyar
Sonsha maqtaǵanday ne islepti ol?
Jazıwdıń nesi qıyın tayar ómirdi?
Aytpaqshı, men sonda anaw kempirdi
Dım unatıp qaldım. Oy, iymansız-ay,
Ishek-silemizdi qatırdı-aw sonday ...
Arıwxan
Ol kempir - Ábdiraman ...
Begdiyar
Way, chort ońbaǵan,
Sol ma kempir bolıp kóringen maǵan?
Shınında ózi de Ábdiramannıń
Mástannan kem emes. Men ol adamnıń –
Minezine kópten qanıqlıǵım bar,
Balıqtay jılpıldaq, mástanday hayyar.
«Klubqa hesh kewil bólmeyseń sen» dep,
Ol miyimdi tesken talay dińgirlep.
Al, endi qaqpaylap májilis sayın,
Meni kritikaǵa tutar udayı,
Házirgi jaslardı qoya ber sirá,
«Qıyt» etseń, jabısar dárhal jaǵańa.
Olar seskeniwdi, qorqıwdı bilmes,
Bul bayaǵı mómin áwladlar emes:
Sózilse sál iste qamlıq etkeniń,
Bular kimligińe karamas seniń.
«Qáteńdi moyınla, bılay isle» dep,
Betińe bajırayıp turıp alar tek.
O, sen bilseń edi, perishtem meniń,
«Kritika» degenniń ne zat ekenin.
Burıshtay terletedi. Bunday báleni –
Ata-babamız hesh kórmegen edi,
Bul jańa tuqımnıń burıshı ma deymen
Biraq, Ótepovtan pánt jemedim men:
Bir iyni kelgende attım-aw jardan ...
Arıwxan
(shorshıp túsip)
Demek, siz be onı jumıstan shıǵarǵan?
Zorlıq hám dóhmet ǵoy bul kórer kózge,
Iske qaytıp alıń, buyıraman sizge.
(Dárhal jógilik rolge kirip)
Joq, ápiw etińiz ... meniń tilegim:
Usı ashıwıńızdı sizden tiledim.
Sonı elestirip netesiz endi,
Jas jigitlik qılıp qızıp ketkendi.
Jamanlıq niyet joq ol jigitte hesh.
Kritika, men bilsem zıyan is emes,
Aqırı, ol jaydı degish koy alǵan,
«Ábdiraman urlaptı» degen sóz jalǵan.
Begdiyar
(tańlanıp)
Sonsha janıń ashır Ábdiramanǵa?
Arıwxan
Gúnasız hesh jábir bermeń adamǵa.
Eger «men» deseńiz, xázirden baslap,
Sol jalǵan aktti tez jırtıp taslań.
Solay etpeseńiz házir ketemen,
Basqan izime de ińkar etemen.
Hadal bolıw kerek yar súyiw ushın ...
Begdiyar
Qattı ketpe, sulıw. Súygenligim shın.
Sen aytsań jırtaman júregimdi de.
Má, oqı aktti, jırt óziń hám de,
Meyli, júrsin jasap bir masqarapaz.
Arıwxan
(aktti jırtadı)
Endi xızmet qılmas sizge bul qaǵaz.
Ayıplay almassız siz endi onı.
Begdiyar
Meyli, jeter endi. Qoyıńshı sonı.
Sen araǵa tústiń, keshirdim ózim,
Tilesem, ele de qurtaman kózin.
Arıwxan
Joq, qurta almassań endi onı sen,
Hám házirden baslap gúder úz mennen!
Bildim kimligińdi ...
Begdiyar
Solayma ele.
Boyǵa shapshıdıń ǵoy sen kele-kele.
Toqta asqınlama, mákkar sulıwım.
Men saǵan jayayın tisimniń uwın:
Basqasha sóylesemiz siz benen endi,
Olsız tanımassız bálki dákeńdi.
Sen, baydıń súygiligi ...
Arıwxan
Jabıspa maǵan,
Bayǵa barǵanım joq óz ayaǵımnan.
Begdiyar
Vot, vot, usı sózge qarıydarman men;
Demek, jinayatlı bul ushın ákeń;
Qırıq tuwar esabınan jıyǵan dúnyasın ..
Ekinshiden, baydıń qayın atası ...
Arıwxan
Ákem qızın bayǵa bergeni ıras.
Qalıńnan bir sıyır kórgeni ıras.
Bul korlıqlı joldan mıńlaǵan qızlar,
Ótti óz basında bolmay ıqtıyar,
Biraq, meniń ákem bir qarnı qalqıp,
Bir kún ház kórgen joq erkinshe shalqıp,
Baydan azap tarttı qaytama janı,
Baydıń atası emes, boldı diyqanı.
Al, sen she? Qánekey, aytıp ber maǵan,
Nege qatnastıń sen bay menen mudam?
Qayda sen mújigen sol qoydıń bası,
Qayda baydıń bergen taqır palası?
Qayda ...
Begdiyar
Muzday tiyer hár aytqan sóziń,
Oho, ashılıptı ǵoy bul ǵáplet kóziń,
Biraq, qalay sonı dálillerseń sen?
Arıwxan
Mańlaydaǵı atóshgirdiń izinen ...
(Begdiyar albırap mańlayın uslaydı).
Aha, shıǵıp pa edi ele esińnen,
Nege mańlayıńdı usladıń birden?
Qalay, hakıyqatlıq dushshı ma eken?
Ol tırtıq óshpeydi sıypaǵan menen,
Ol máńgi qaladı mańlayıńızda.
Endi júre almassań sen aramızda,
Háy, sen qoy terisin jamılǵan gázzap.
Begdiyar
Boldı, xey sallaqı, ósh, awzıńdı jap!
Arıwxan
Nege qaltıraydı qollarıń sonsha?
Begdiyar
Bildim men de seni, tikenli ǵunsha,
Julıp ketermen-aw tamırın menen.
(Albırap, jaltawlap.)
Arıwxan, ápiw et ... abaysızda men ...
Onsha shaplıqpashı sen, qarındasım.
Men jawıń emespen, olla ırasım.
Elestire berme ne bolsa sonı.
Nálet bolǵır baydıń úyinde qonıp,
Más bolǵanım ıras ishken soń araq,
Sayamdı salmadım ol iytke biraq ...
Ol jamay jawı ǵoy. Quwdıq aradan.
Al men – bolshevikpen, qızıl partizan.
Sabańa tús qaytıp, perishtem, tıńla,
Aǵań úlken basın iyer aldıńda,
Shın aytsam, «maqtadıń» deysen, sógeseń:
Basqalar bir shuqır, sen bir tóbeseń ...
Arıwxan
Endi sol tóbeniń shıǵıp basına,
Bir samallap qalǵıń kelgen eken-dá.
Begdiyar
Joq, bawrında sol jasıl tóbeniń,
Ómir boyı qalǵım keledi meniń ...
Arıwxan
Hayal-qız tóbe edi bir gezde ǵana,
Kim kóringen shıqtı onıń basına,
Biraq ta endigi qızlardıń búgin
Aytayın tóbeden ózgesheligin:
Tóbege mine alar qálegen adam,
Samallar, gúl terer onıń bawrınan,
Al, qızlar - azat qus, uslatpas endi.
Ózi kelip gúlińe qonbaǵanshelli.
Saǵan eń aqırǵı buyrıǵım meniń:
«Kim basın uslasa eki kemeniń,
Suwǵa keter» degen. Sen ǵarrı saǵal,
Xalıqqa kimligińdi aytpasań dárhal,
Erteń óz terińdi óz kóziń menen
Malaqay bazarında kóre bergil sen.
Xosh házirshe endi, shirigen túbir.
Jáne ushırasamız iretinde bir ...
Begdiyar
(jolın tosıp)
«Hayaldıń, shashı uzın, aqılı kelte» dep,
Babamız durıs aytqan. Qanshıq, biyádep.
Saǵan kórsetermen kim ekenimdi.
Sóndirip keteyin jaqtı kúnińdi.
Arıwxan
Ol kún sen sıyaqlı jarǵanatlardı
Kúydirip óltiredi ...
Begdiyar
(tisin qayrap)
Hásseniy, dardı
Bezep turar edi-aw bul sulıw deneń ...
Joq, sendey nashardan pánt jemespen men.
Meniń, de eń sońǵı buyrıǵım saǵan:
Mına búlkildegen aq tamaǵıńnan
Bir awız sóz shıqsa erteń dalaǵa,
Kók kóylegińdegi naǵıslı jaǵa
Dardıń jibi dep bil. Mına qollarım
Sol kúni jumsaydı bilekte barın.
Háy, sen azat qatın, jawız dushpanım,
Mına mawzer seniń qay tuwısqanıń?
Úńireygen awzına qarap al durıslap ...
Arıwxan
Ah, sen, qanǵa jerik, aldamshı, gázzap ...
(qorqıp ketip, talıp jıǵıladı).
Besinshi taraw
BIRINShI GASTROL
1
Teatr, teatr, tilsimli ayna,
Bir sırlı kúsh bar-aw sende qalayda.
Sende xalıq ómiriniń qaynawları bar,
Ruwxıma ne kerek, sende bári bar ...
Sonday sulıw jer bar taw arasında:
Mıń kózden bulaqlar atlıǵıp onda,
Shıǵar burqasınlap astınan tastıń,
Sonnan payda bolar bir asaw tasqın.
Dártińe dárman bar suwında onıń,
Jasıl oypatlar bar boyında onıń,
Sol asaw tasqındı kórgen edim bir,
Saxnada tap sonday qaynaydı ómir ...
Párenjesin julǵan bir azat qızday,
Tań menen ulasqan Sholpan juldızday,
Azatlıq tańında nurlanıp birden,
Biziń tuwǵan jerge kelgeninde sen, -
Saxna kórmegen xalıq quwanıp qattı,
«Artist» dep telpegin aspanǵa attı ...
Awılda eń dáslep oyın kórgende,
Teatrǵa háwes artpaǵan kimde?
Artistler ol jerde saǵınıshlı miyman,
Artist keldi, demek, baslandı bayram,
Maqal bar «Toy dese jumalar quw bas»,
Minip tam basına sırnayshı, ras –
Úrse balamandı tompaytıp urtın,
Keshki awqatın da umıtıp jurtım, -
Sansız jolawshıday aqqan bazarǵa,
Órip qumırsqaday sokpaq, gúzarda,
Kolxoz keńsesiniń aldına keshte,
Sayǵa quyǵan suwday tolar bir páste.
Súwrettey sızılar qız-kelinshekler,
Soǵar jigitlerde dúrs-dúrs júrekler.
Ǵarrılar umıtar ol kúni jasın,
Alıp shógirmesin, buzbay maldasın,
Izzetke bólenip otırar tórde,
Saban kalıńıraq tóselgen jerde,
Kópke tártip berip ǵoshshak diyqanlar,
Toyda óz minnetin buljıtpay aqlar.
«Tınıshlan, hay óńkey baqırawıq qarǵa!»
Dep jekirnip júrer jas balalarǵa.
Baylanǵan shomlarda órship janar may,
Ses tınar qulaqqa urǵan tanaday.
«Nawmir aytqısh» ortada birden jarq eter.
Shappat qırǵawılday dúrligip keter.
Al, sonıń izinshe esitiler saz ...
Tamashagóy dostım, shıday tur biraz,
Házir baslanadı kútken oyınıń,
Sońıraq aytarman táripin onıń ...
Qanday qızıq boldı deyseń sol kúni!
Xalıqtıń xoshemeti - teńiz tolqını.
Ol geyde siltidey tınıp turadı,
Gá tolqınlap kelip jarǵa uradı.
Geyde ishin tartıp teńiz gúwildep,
Turǵanday «qánekey, alıssań kel» dep.
Kózler shoq juldızday tóger sáwlesin,
Tolqın terbetkendey kewil kemesin.
Mine, keme toqtar kelip jaǵısqa ...
Jurt qaytar úyine tarap tum-tusqa,
Júzlegen awızda bir ǵana sóz bar:
«Artist, artist» desip tańlay qaǵısar.
«Pay, dım qısqa boldı-aw mına teatr»,
«Más-saǵan, tawıqlar shaqırıp atır»,
«Way, zańǵar, jańaǵı kempir bále eken»,
«Ol kempir - Ótepov Ábdiraman ǵoy».
«Bıltırǵı wákil me?», - «Awa, awa», -«Qoy?»
«Tap «Alpamıs» taǵı mástannıń ózi,
Keńkildep kúledi-aw máshshiytip kózin».
«Sol ǵoy oyındı da ashqan baǵana».
«Ózinde mol eken aqıl hám sana».
«Ózi shópik eken málim pıshıqtay»,
«Bende emes eken sózge de, pay-pay».
«Naǵız qara jerdiń kemesi desesh».
«Naymıt, quwqıl sózge súrinbeydi-aw hesh».
«Al, Ábekeń, bilseń, biz benen dos-yar:
ChON da birge xızmet etkenimiz bar,
Ózi Qońırat jaqtan, sorkólli xoja,
Bir gezde xatker de bolǵan bolısqa.
Qoldan baylaǵandı tis penen sheshkendey,
Misli digirmannan tiri túskendey.
ChON da júrgen gezde-aq jurt onı bildi,
Onıń tarpıwınan úsh bandit óldi.
Bir jola ekewimiz tapsırıq penen
Teńiz betke kettik. Sol gezde birden,
Úsh baspashı shıǵıp jolımızdı kesti,
Bizden jol soradı, azlap sóylesti.
Sóytkenshe bolǵan joq, «pańq» etti mıltıq –
Ábdiraman ketti erden jılısıp.
«Bayǵus, óldi-aw» dedim artıma qarap,
Salpıldap baratır bókteriwdey tap.
Men aynala berip attım birewin ...»
«Shılǵıy ótirik ǵoy tap usı jeriń».
«Sora Ótepovtan dım isenbeseń».
«Áy, ońbaǵan kóse, sózdi bólme sen.
Al, sóytip ne boldı?» - «Ne bolǵanı bar?!
Attan ushıp tústi, sóytip bir zańǵar.
Tiri qalǵan ekewi tústi-aw keynime.
Sonda Ábdiraman sum eken bále,
Záńgige ilingen óliktey awıp,
Oq qaptalımızdan ótti bir shawıp.
Onı «ólgen» desip oyladı dushpan,
Bir waqta «gúrp» etti mıltıq jańadan.
Artıma qarasam, iyesiz bir at
Ilaǵıp baratır eken qańırap.
Biraq úshinshisi tuttırmay ketti ...».
«Al, meni anaw qız giriptar etti.
«Arıwxan» dep pe edi, kim dedi atın?
Yapırmay, ónerin, sulıw-sımbatın
Berdaq ta táriplep bere almas edi-aw».
«Júrseńshi, uyqıdan bos qaldıq ǵoy, haw.
Sonsha jutınasań Ǵárib ashıqtay,
Qatınıń esitse ǵoy bolasań oqtay».
«Kelgeli qorıldap uyıqlap aqırda,
«Oyın kórdim» deydi-aw usı paqır da ...
«Ótirik sóylemese bunıń ólgeni».
«Shıraǵım-aw, ózim ǵoy oyatqan seni ...».
Jurt usılay tarqasar úyli-úyine.
Endi meni tıńla, oqıwshım, qáne.
2
Basına kóterip joldı, shańlaqtı,
«Oyın keldi» desip balalar shaptı.
Arbada dáp qaǵıp, shertip balaman,
Keldi juwdırlasqan kewilli kárwan.
Jigitler quwanısıp qarsı juwırdı,
Hayallar esikten sıǵalap turdı.
Hayal
Betim-aw, bular kim, masqarapaz ba?
Oynap kiyatır ǵoy birewi sazǵa.
Kempir
Kelinshek túsirgen birewler shıǵar ...
Molla
Bul naǵız axirdıń nıshanı - tájjal ...
Diyqan
Molleke, qapıltpań, «tájjal degeniń
Eshkige usar» dep aytqansań óziń.
Onıń hár túginde qońırawı bolar ...
Molla
Anaw altaqtada otırǵan qızlar
Naǵız eshkiler ǵoy qarasań ańlap.
Arbanıń ústinde bári shoshańlap,
Baqırısıp kiyatır. Saqlaygór allam,
Qońırawlar dawısı esitiler maǵan ...
Áyten geshshe
Taqsır, tájjal bolsa, astapuralla,
Káliyma-shaadat qaytarıń onda.
Hayal
Óybey, altaqtada otırǵan shette
Jezdeydiń qızı ǵoy oqıwǵa ketken.
Jigit
Yasha, kim ekenin men endi bildim:
Bular artistleri eken Tórtkúldiń.
Ánekey, Arıwxan tústi arbadan,
Balalar shuwlasıp juwırdı oǵan.
Bazarlıq berip atır bárine birden.
Nege sobırayıp turman bunda men?!
(juwırıp ketedi).
Balalar
Arıwxan!
Jigit
Arıwxan ...
Hayal
Jiyen qız, bawırım.
Arıwxan
Kishe, kishe janım, tuwǵan awılım,
Sizdi saǵındım ǵoy. Saw júrme dayım?
Má, saǵan bir sharshı sıylıq qılayın.
Biziń ǵarrı saw ma, uyde me házir?
Biyshara ákemdi kóreyinshi bir ...
Arıwxan
(uyinde)
Aǵa, keldim mine.
Ákesi
Gúlim, Arıwxan.
Kel, súyip alayın aq mańlayıńnan.
Uh, ortam tolısqan sıyaqlı endi,
Shúkir, - umıtpapsań ǵarrı ákeńdi.
Zorǵa kórip turman onlaǵan ayda,
Úyde bolasań ǵoy endi qalay da?
Qızı
Aǵa, men artistpen!...
Ákesi
Ol ne, shıraǵım?
Qızı
Artist, ol - oyınshı… Ol - meniń baǵım.
Ákesi
Balalıǵıń qalmaptı-aw, qızım, ha-ha-ha ...
Saǵan jumıs-pumıs tabılmadı ma?
He-he, meyli endi ... oyınshı bolsań,
Endigi jaǵında úyde oynarsań.
Kızı
Aǵa, artist bolıw jumıs ǵoy ol da,
Oyın kórsetemiz qala, awılda ...
Ákesi
Oyın? ... Ha-ha-ha-ha ... way, Arıwxan-ay,
Kúlkige batırıp tasladıń-aw, pay.
Anań paqır seni kóp erkeletti ...
Qızı
Aǵa, qızıńa bir túsinseń netti!
Eger isenbeseń óziń bil, meyli.
Men seniń kewlińe tiygim kelmeydi.
Biz oyın qoyamız keshte bul jerde,
Sonda isenerseń, barsań, egerde ...
3
Raykom sekretarı
...Jábdilesken qoǵam boldıq biz mine,
Endi usınıs bar, joldaslar: qane,—
Kolxozdıń jaqsılap atın qoyayıq.
Ábdiraman
Eger ruhsat etse maǵan xalayıq?
Diyqanlar
Kolxozǵa Ábekeń at qoysın onda.
Jıynalıs aǵası
Sóz joldas Ótepov Ábdiramanǵa.
Ábdiraman
Qızǵın qadem taslap jańa ómirge,
Kolxoz bolǵanıńız ushıp sizlerge,
«Tań nurı» oyın-zawıq dógereginiń
Atınan qutlıqlaw sózim bar meniń.
Kolxoz—diyqan ushıp shın baxıt jolı,
Joldas Lenin bizge kórsetti onı.
Biz, proletar xalqı, qorlıq kórgenler,
Nan ushın miynetin satıp kelgenler,
Jáleke sıyaqlı parazitlerden
Janımız qanshama qısıwmet kórgen.
Endi biz azatbız máńgige, doslar,
Húkimet, jer, suw, múlik qolımızda bar..
...Qızıl qıya shólde turdı bir daraq.
«Suw, suw» dep elpilder sarǵısh japıraq
Burqıp dárya aǵar shól qaptalınan,
Biraq bir tamshı suw ákelmes oǵan.
«Suw» dep shól teregi telmirdi bultqa.
Adasqan atlıday tepsinip bult ta,
Ótti tamshı bermey shól teregine.
Japıraqlar tógildi dógeregine...
Quwrar halǵa kelgen sol bayǵus daraq—
Biz edik, miynetkesh el qaraqalpaq.
Lenin berdi bizge Ámiwdiń suwın,
Qondı kólińizge ǵaz benen quwıń.
Endi náwpir suwdıń murabıda biz,
Hám erkin miynettiń bulaǵı da biz.
Házir ústimizde tań nurı jaynar,
Usı tań nurında ıǵbalımız bar.
Márwert shıq tamshısı jaynar bul nurda,
Quyash mıń qubılıp oynar bul nurda.
Hár japıraq bul nurdan boyǵa jıyar qan,
Bul nurdan yosh alar palızda urqan.
Maqtar tańnıń nurın baǵlarda búlbil,
Tańda sheshek atar ǵumshalanǵan gúl.
Tańda miynet yoshı qaynar júrekte,
Tańda kúsh molayar isker bilekte.
Tań nurı, tań nurı álemge tolsın...
Diyqanlar
Awa, kolxozımız «Tań nurı» bolsın.
Rahmet Ábdiraman, xalıqtıń balası,
Seniń kewlińde bar tańnıń shuǵlası...
4
«Tań nurı» kolxozı dúzilgen aqsham
Oyın dawam etti bozarǵansha tań.
Saxna eki taldıń arası boldı,
Perde - qalıń japıraq panası boldı.
Kiyimler jıynaldı kolxozshılardan ...
Jeldi shabandozday tamırlarda qan.
Kúlki, qol shappatlaw, shawqım qıyǵırıq,
Bul túni uykıǵa bermedi ırıq
Hesh bir baqsı, jıraw, hesh bir sazende
Bul túndi kórmegen óz ómirinde.
Gegirdek sozılar, qırıldar tamaq:
«Wa-ha-ha», «Way, saw bol», «Ha, deymen», «Waq-waq».
«Haw, mınaw Jáleke bay ǵoy, shıraǵım».
«Ha, nálet bolǵırdıń ayırsań jaǵın».
«Aynımaǵan ózi, way, ǵarrı shaytan».
Bay
(saxnada)
Hay, qatın, másimdi tart deymen saǵan!
Toqal
Taqsır, ráhim qılıń, sabamań endi,
Óytip qan jılatpań jas júregimdi.
Bay
Way, aqmaq, hayalda ne qılǵan júrek?!
Súyiw, jumsaw, sabaw - hayal ushın tek.
«Ráhim qıl» dep mına qamshıǵa jalın,
Maǵan ayday anıq seniń qıyalıń:
Házir baq tayıp tur meniń basımnan,
Al, sen paydalanǵıń keledi sonnan.
Sol muǵallim menen qashqıń keledi.
Meniń bar sırımdı ashqıń keledi.
Joq, tegin ketpeymen, mende de jan bar,
Eshki de ólerde tıpırlap qalar.
Men sol muǵallimniń qanın ishemen,
Onı óshirip bolıp ózim óshemen ...
(Sabaydı, ketedi. muǵallim kiredi).
Arıwxan
Seni óltiredi, qash házir, Qalmen...
Muǵallim
Seni qutqarıwǵa jetistim, al men,
Júr házir keteyik bul jerden ...
Arıwxan
Qayda?
Muǵallim
Tórtkúlde ashılǵan jańa oqıwǵa.
Toqalı emesseń sen endi baydıń,
Sen azat hayalsań jollarıń aydın.
Bay jańa uslandı, sındı qamshısı,
Ol endi bola almas jurt hámirshisi ...
Qáne, tur ornıńnan, qolıńdı uzat,
Qaraqalpaq qızı, endi sen azat.
Áyten geshshe
(tamashagóyler arasında otırıp, sıbırlanıp)
Masqaralap atır meniń ákemdi,
Molleke, ne qılsam eken men endi?
Tiriley soydı ǵoy mına Arıwxan.
Bizden bezgeniń be, o zaman, zaman!
Ákemnen kóp izzet kórdiń ǵoy, taqsır,
Duzın aqlasańshı ebin tawıp bir ...
Molla
(jurtqa esittirip)
Ádepsiz Arıwxan, namáhram qatın,
Jurtqa tiyer seniń kóp kasapatıń.
Eger bul qızdıń men ákesi bolsam,
Shılbır eser edim burımlarınan.
«Yar» dep qıshqıradı-aw kóptiń aldında.
Al, ákesi otır «bılsh» etpey bunda.
Kórmedim bunıńday arsız ákeni ...
Diyqan
Taqsır, kim shaqırǵan bul jerge seni?
Jigit
Hay shakına sálle oraǵan eshki,
Jaltırt óksheńdi! Quwıń bul pesti.
5
Sonda qız ákesi qutırdı birden,
Irǵıdı saxnaǵa anaday jerden.
Jurttıń táwellesin tıńlamadı ol,
Jigittiń alqımına bara saldı qol.
«Bay» juwırıp keldi. Táp berdi «bayǵa»,
«Haw, Jáleke súlik, júr ediń qayda?
Seni jer awdarıp jiberdik desek,
Bunda ekenseń ǵoy kórgensiz eshek».
Dep ol asılǵanda «bay» saqalına,
Bir qısım jún erip shıqtı qolına.
Qashtı saqalsız «bay», - qashtı ol Ayman.
Duw kúlki. Biraq, qız ákesi hayran.
Juwırsh keldi «kempir». Al, qız ákesi
«Kempirge» táp berdi joǵaltıp esin.
Minekey aq jawlıq ilikti qolǵa,
Turdı Ábdiraman kempir ornında.
Duyım jurt kúlkiden silesi qatıp,
Kimi ishin uslap, kimisi jatıp,
Sılq-sılq kúlip atır. Al, qız ákesi
Hasla tıńlamadı jurt táwellesin.
Bekkem tutıp qızın aq bileginen,
Xalıqtı qaq ayırıp súyredi birden.
Jaraǵan túyedey burqıradı ol,
Adamxor at yańlı umtıladı ol,
Aldınan kelgenge sermedi tayaq,
Arttan kelgenlerge jumsadı ayaq.
Jaqınlay almadı oǵan hesh adam,
Qızın alıp ketti, sóytip saxnadan.
Arıwxan, Arıwxan, janım Arıwxan,
Ákeń azap berdi-aw sol túni saǵan.
Astı keregege shashıńnan seni,
Dawısın eljiretti sonda hámmeni.
Joq, bunday xorlıqqa hesh tózip bolmas,
«Hay, aldanǵan áke, esigińdi ash,
Bosat Arıwxandı, bosat qızıńdı! «
«Doslar, qaydasızlar! Way, qolım sındı»,
Dep ishte baqırdı Arıwxan sonda,
Adamlar toplandı esik aldında.
«Úy-jaydıń qapısın buzıńlar tezden» -
Dedi Ábdiraman buyırıp birden,
Awıl jigitleri, oyınshı jaslar,
Esikti qıyratıp tasladı dárhal.
Ayman ishke kirdi hámmeden burın,
Sezdi qız ákesi bul istiń túrin.
Arqa berip turıp jaqlaw aǵashqa,
Aymandı abaysız qondırdı basqa,
Ayman qulap tústi. Jurt gúwlep kirdi ...
(Sóytip, geroinyam kóp azap kórdi).
6
Sonday azaplar da biraq, Arıwxan,
Qaytara almadı tuwra jolıńnan.
Sebebi, jan-tániń, ruwhıń menen
Bul gózzal ónerdi súygen ediń sen.
Sonlıqtan, awılıńdı, ákeńdi taslap,
Tuwǵan úyden bezip, kózińdi jaslap,
Hám qızıq, hám azap bergen sol túnde,
Kettiń sen kewilli kárwan ishinde.
Náletiy eskilik salttan, molladan
Aldanǵan ákeńdi ayap, Arıwxan,
Jolda jılaǵanıń bar ma esińde?...
Sonday zor gúresli ómir bar sende.
Altınshı taraw
BIYMAZA TŃN
1
Bult ta joq, ay da joq, juldızlar tek te
Almas qıyqımınday shaǵırayar kókte.
Tek te tentireydi ızǵırıq samal,
Japırlıp, gúwildep julqınadı tal;
Julqınar ushqısı kelgendey jerden,
Qublaǵa sap tartqan quslar izinen;
Julqınar baylawda turǵan asawday,
Tolqınday lepirip, túnerer tawday.
O, sen munarlanǵan qalıń qara tal,
Nege julqınasań túksiyip qatal?
Samal «uyıqlama!» dep húkim etti me,
Bir tınıshsız xabar alıp ótti me?
Ya sen ańlaysań ba, aytshı sen maǵan,
Eki kúsh ayqasın bul jerde qızǵan?
Hadal miynet penen ter tógip, jerge –
Ózińdi ekken hám ósirgenlerge
Jamay jawı menen kızǵın shaykasta
Bolsıqıń kele me hesh ayanbastan?
Ya anaw kishkene ǵana adamnıń
Túsindiń be úlken júregin, janın?
Ol kiyatır jalǵız, kókiregi ashıq,
Keler más adamday teńsele basıp.
Qoyıw buyra shashı uyıtqısa qanday,
Kewli de tınımsız uyıtqıydı sonday.
Keler Ábdiraman baǵ arasınan,
Ushqın ushar zuwlap papirosınan.
Birimlep sónbekte sansız aynalar,
Dastıqqa bas qoyǵan shawqımlı qala,
Ǵawırlı páseyip shayxanalardan,
Baǵda hám kóshede kemeydi adam:
Keshewillep kalǵan bir fayton arba
Tasırlap baratır baǵdıń aldında.
Birew kesip ótti joldı sol waqta,
Áste qádem taslap betledi baǵqa.
Meyli, bolsadaǵı házir biymezgil.
Arıwxan, jat oydan, gúmannan bezgil,
Asıq, yarım jolda sen óytip tınba,
Kúter dos júregi seni aldında.
Ájayıp adam ǵoy dos-yar degeniń,
Talsań jeńilleter júgińdi seniń,
Biraq, ol sharshasa sen de kómekles,
Dos - dosqa mádetkar hám de aqıl-es.
Janın ayamaydı haqıyqat doslar,
Doslıq ónerińe kúshińdi qos, bar.
Bar sen, bólis dostıń kewlinde barın,
Meyli bolsın yaki bolmasın yarıń.
Kórdiń be, biyhushtay súyenip talǵa,
Dostıń sensirep tur telmirip jolǵa.
Áne, ol da seniń kórdi qarańdı,
Keler qarsı alǵanday sáwleli tańdı ...
Arıwxan
Biymezgil shaqırǵan tawıqtı jular,
Túnde menlik qanday jumısıńız bar?
Nege tınısh uyqı bermeyseń jurtqa?
Ábdiraman
Álle kimshe sóylep dińkemdi qurtpa.
Dawısıń tanıs, Biraq sózleriń bóten.
Shaqırtqanım ushın sókpe meni sen.
Anaw skameykaǵa júr, otırayıq.
Doslar sır aytıssa, bul emes ayıp ...
Bilseń edi meniń boyımdı búgin
Hám qayǵı, hám shadlıq biylegenligin.
Quwanısh hám qayǵı sıyıspas birge.
Ekewi bir jerde tursa egerde,
Olar tóbeleser ishinde dárhal,
Ondayda doslardı izlemek dárkar ...
Aytar quwanıshım saǵan, Arıwxan,
Keshe Qaratawdan uslandı dushpan ...
Arıwxan
Aqırı uslandı ma Begdiyar zalım?
Ábdiraman
Durıs ańǵarǵnasań onyań qıyalın.
Sen GPU-ǵa barıp bildirgen aqsham,
Jawız seziklenip qaladan qashkan.
Jasırın qarsılasıp júrgen Sovetke,
Shaykası bar eken toǵaylıq bette.
Seni urlamaqshı bolıp Begdiyar,
Tórtkúlge kelipti bir neshe sapar.
Al, biz gastrolden qaytqanda jolda
Bizdi túsirmekshi bolıptı qolǵa
Biraq, esińde me, sonda bir diyqan
«Túnge qaray júrmeń, jolda bar dushpan»
Dep bizge aytqanı Qońırat qasında?
Begdiyar eken-aw ańlıǵan sonda.
Waqtında tanımay qalǵanman, átteń,
«Qayda kórdim?» desem, ol jawız benen –
Dúgisken ekenbiz teńiz boyında:
Islep júrgen edim ol gezde ChON da,
Bir kúni qıstawlı tapsırıq penen
Kettik ekew bolıp. Jolımızdı birden
Toǵay qaptalında tostı úsh atlı,
Taqımda besatar, júrisi patlı,
Biz ayqastıq. Maǵan oq tiydi qoldan.
Bir baspashı sonda qutıldı aman,
Sol qashqın, oylasam, Begdiyar eken ...
Arıwxan
Demek, ol qashshannan beri-aq bar eken?
Tuh, jawız gezende ...
Ábdiraman
Ondaylar jáne
Biziń aramızda joq emes ele.
Bul gúres doynaǵı taplap xordasın,
Jenishkende bódhasıl ájdardıń basın,
Tepkiden jıǵılǵan geybirewleri
Shóptiń arasınan jıljıdı beri
Hám dárhal aylandı hásem tawısqa,
Pári tamıljıǵan biyhazar qusqa;
Eger ońashada jolıqsań oǵan,
Tawıstıń kebinen dem sheger jılan ...
Búgin meni de sol sur jılan shaqtı,
Júrektegi qanım jas bolıp aqtı.
Meniń qıyametlik aǵam bar edi,
Ol - ózbek ushırǵan márt suńqar edi.
Otı júreginde, quralı qolda,
Qayda sawash qızsa, ol júrdi sonda.
Ózi mısal quyın, anası - boran,
Ótti uyıtqıp shawıp bul jaǵalardan.
Ol erte oyanǵan bir insan edi.
Xalıqtıń júreginen tamshı qan edi,
Xalıqlar baxıtı ushın ot ashılǵanda,
Bir kúsh payda boldı sol tamshı qanda,
Hám ol nayzaǵayday jalt etip birden,
Tústi jaw ústine kútpegen jerden ...
Sonda mazar túbin jatırǵna ıqlap,
Ashılǵan kózlerden qashqan shayıqlar,
Otqa topıraq shashıp, jawıp shapanın,
Tepkiledi xalıqtıń pák tamshı qanın…
Óldi, sóytip shayır…
Arıwxan
(shorshıp)
Hámza ma ólgen?
A r ı w x a n (shorshıp)
Hámza-ma ólgen?
Qanday qara xabar tıńlap turman men.
Ábdiraman
Kurtsaq dep shayırdı—márt azamattı,
Olar eń aqırǵı tasların attı.
Zuwladı ol taslar qanlı qollardan,
Shayır jol ortada quladı jardan.
Kıyın ótkel edi atlaǵan jeri.
Biraq, ol órledi alǵa ilgeri,
Bul qawipli ótkeldiń arǵı betinde,
Jasıl japıraqları erkelep kúnge,
Ǵumsha jarar edi gózzal qızǵaldaq...
Jartas—qalqan boldı, aǵashlar—baldaq,
Alǵa jıljıy berdi jaralı shayır.
Qaynadı júrekte ıza menen jır.
Nálet óksheleri taplap sol gúldi,
Jenishpekshi bolǵanın ol anıq bildi,
Sóytip, inqılabtın sol gózzal gúlin,
Qorǵawǵa sarp etti shayır ómirin...
Arıwxan
Talay esitkenmen men onıń sózin.
Ábdiraman
Al, men talay kórdim Hámzanıń ózin.
Talay gúrrińlestim mawqımdı basıp.
Uzaǵına bolmadı, biraq minasıp,
Suńqar ushıp ketti óz uyasına
Hám ushıp kelmedi qaytıp qasıma...
Yadımda, Qońıratqa kelgeninde ol
Jas edim, biraq men edim komsomol.
Jańa turmıs ushın ayqas jolında
Júr edim, ol maǵan jolıqtı sonda.
Ol óz júregine leninlik nurdı
Sińdirip, hámmege taratıp júrdi.
Biziń otryadtıń aldında keshte
Sonda ol oqıǵan qosıqlar este.
Ol oqıǵan gezde pútkil denesi
Qosıq bolıp aqtı, sıńqıldap sesi.
Gá ol kókiregin kerip dawılǵa,
Qadem taslaǵanday boladı alǵa;
Gá qızday, buwlıǵıp kózde jasına,
Oqır Tursınaydıń mársiyasınan;
Gá kúler záhárli bir kúlki menen,
Perdesi jırtılǵan sháriyat ústinen,
Gá ol azat bolǵan batrak keypinde,
Mańlay terin súrtip qaraydı kúnge,
Gá ol túlki kórgen qarshıǵa yańlı,
Tigiler tún qoynına bir nárse ańlıp:
Geyde uslaǵanday jawdıń suq qolın,
Epshil sawsaqları jumılar onıń.
Sonda ol tislerin ǵıshırlatadı,
Ótkir qosıqlardı tilden atadı.
«Jasa xızmetshiler, hey siz, isshiler,
Ómir, keleshektiń iyesi sizler,
Berme jawızlarǵa erkińdi qoldan!»
Degen dawısı ele esitiler maǵan...
Qosıqtıń sawashta qural ekenin,
Eń dáslep kóriwim sol edi meniń...
Eger jer betinde men júrsem aman,
Shayırdıń pák qanın sózsiz alaman.
Hey sen, eljiregen júregim, tas bol,
Tasqa urǵanda da hasla sınbas bol;
Tas bol sep jamaylıq alaqandaǵı,
Tiyseń, qaq bólinsin dushpannıń jaǵı,
Men seni ataman qanqumarlarǵa,
Tiy barıp hárqanday Begdiyarlarǵa...
Jan baspas jarlardı opırsa tasqın,
Qalar qara sheńgel quwısında tastıń.
Ol tikenli qawim tereńge ketken
Uwlı tamırına jarmasar bekkem.
Biraq, temir tasqın úngip jetedi,
Ol uwlı tamırdı julıp ketedi…
Arıwxan
Bul bir úlken sawash dáwiri eken,
Endi tereńirek pámlemektemen.
Ábdiraman
Eń úlken drama bilseń bul sonday,
Tariyx saxnasında máńgi qalǵanday,
Ómir ózi jazǵan bul dramanıń
Súyikli geroyısań sendaǵı, janım,
Sen atqarǵan rol - erliktiń jolı,
Shadlıq, kıyınlıq hám gúreske tolı,
Raxmet, Arıwxan, sen usı jolda,
Óz qatarlarıńnan keleseń alda.
Arıwxan
Shaqırǵan ekenseń-dá bir maqtaw ushın
Ábdiraman
Shınında da, joq edi senlik jumısım,
Bilmeymen ne ushın shaqırtqanımdı ...
Meniń asaw attay júrek-janımdı
Qanday bir kúshli qol uslap jılawdan,
Mudam buradı da turadı saǵan.
Arıwxan
At - zeyinli haywan, tanır óz jolın,
Kúshlep burǵan menen jılawın onıń,
Meyili soqpasa ne paydası bar?
Bári-bir aylanıp qazıǵın tabar ...
Ábdiraman
Awa, júrek hámiri óz jolın tabar,
Onıń buyrıǵıńan kúshlirek ne bar?
Buyırar ol maǵan ...
Arıwxan
Súy, dep, basqanı ...
Qanday shım-shıtırıq adamnıń janı.
Sırtlay qarap kórseń, bir ańsat jumbaq,
Oylasań, - sheshiwi barar qıyınlap.
Júrek hámiri emes, bilseń shınında,
Seni sezim aydap ákelgen bunda.
Meni de sol sózim jetelep-kelgen.
Óytpese, ne ushın Jumagúldi sen
Umıtıp, bul jerde tursań biz benen?
Ne jazıǵı boldı onıń bizlerge?
Esikten kire salıp, talasıp tórge,
Oǵan «shıq» demeklik qanday haqım bar?
Áne, «haqıń joq» dep juldızlar ımlar.
Terekler bas shayqap «haqıń joq» deser,
Samal «hakıń joq» dep gúwildep eser.
Demek, bir ǵana jol ...
Ábdiraman
Sabır et, sulıw.
Oyım joq birewge qıyanet qılıw,
Múmkin, kóp iyrimli ıshqı aǵısı
Eskekshisi ázzi qayıqtay qısıp,
Bizdi burǵan shıǵar ekinshi jolǵa, -
Aǵıstı ayıplap bolar ma sonda?
Seniń muhabbetiń - sol kúshli aǵıs
Meni aydap keldi óz erkimnen tıs ...
Arıwxan, qımbatlım, isen sózime,
Shóp salıp bola ma yardıń kózine,
Ol meni súyedi, men onı súydim.
«Súyseń ıshqı otında kúy» dedi, kúydim,
Biraq, ıktıyarıń qalay túsinseń,
Máńgi júregimde saqlanasań sen.
Men - kózsiz gúbelek, sen - jarıq shamsań,
Sen meniń qol jetpes Julettamsań.
Biz máńgi dos bolıp qalamız endi,
Ákel, ármanlı dos, aq bilegińdi.
Qalıs qollarıńnan súyeyin, janım,
Aldıńda basımdı iyeyin, janım ...
2
O sen, shın muhabbet - júrek hámiri,
Dárya qusap tassań kúshińe kirip,
Bir qıyqım shóp yańlı aynaldırıp sen,
Iǵızıp áketeseń adamdı birden.
Sonday júrekler bar dúnyada, biraq,
Kúshi aǵıstan da kóp zıyatıraq.
Olar súyeǵoysa, húkimi hóktem,
Olar kúyeǵoysa, shıdamı bekkem,
Óz qanasın kernep tasqan gezinde,
Mıqlı aqıl menen tejep sózimdi,
Onı qayta quyar óz arnasına ...
Arıwxan juwırdı baǵ arasında.
Mine, ayaq sesti adastı onnan.
Biraq, jalǵız dawıs tentirep mudam,
Onı izler edi biymaza túnde,
Lekin, juwap qatpas-súyiklim endi.
Tek únsiz qashadı órtengen júrek,
(Bundayda ózińdi berik tutpaq kerek).
Jáne ayaq dawısı shıqtı arqadan,
Endi úndemewge jetpedi shıdam ...
Arıwxan
Pitti, pitti endi bul komediya,
Ábeke, qal endi, qal, meni aya.
Ayman
Ol kaldı, Biraq men ...
Arıwxan
(qorqıp ketedi)
Senbiseń, Ayman?
Jamǵırǵa tutıldım, qashıp tamshıdan ...
Ayman
Terek tasasında qıynap janımdı,
Nege jasırayın anlıǵanımdı.
Bárin esittim xám kórdim sıǵalap,
Men ushın jańalıq emes bul, biraq ...
Arıwxan
Bul - dım uyatsızlıq, jigitim, bilseń!
Ayman
Bilemen, sen sonday tákabbir gúlseń,
Qayda búlbil bolsa, saǵan intizar,
Biraq, meniń doslıq bir keńesim bar:
Esittiń be, ele izlep júr seni ...
Arıwxan
Ayman, toqtat endi bos áńgimeni!
Ayman
Baspashıǵa qarsı urısıp júrgende,
Ábekeń boranda qalǵan bir túnde,
Suwıqqa tońlaǵan, ábden jawraǵan.
Endi sonnan berli, men aytsam saǵan,
Onıń tınıshı joq ... sır bermes biraq,
Oǵan ayırıqsha abaylap qarap,
Ǵamxorlıq etiwimiz kerek biz mudam,
Dúnyaǵa kóp kelmes olarday adam ...
Arıwxan
Seniń hár sózińnen doslıq súwreti
Kórinip turǵanday júz jilwa etip ...
Biraq, uyat nárse kisini ańlıw ...
Meyli, ańlı, meyli izlerimdi quw,
Bári-bir ... Qal endi, óz jónińe bar.
Ayman
Awa, ǵaz ashıwın tırnadan alar ...
Meyli, men qalaman. Biraq, biraq sen ...
Arıwxan «Ayman» dep shaqırdı birden.
Biraq, ol joq edi. Tek uyıtqıp samal,
Gúwlep julqınadı qalıń qara tal.
Tek paxta zavodı jarqırap shette,
Skripka sıńsıydı jataqjay bette.
Jetinshi taraw
JIL QUSLARI AǴILAR TINBAY ...
1
Iyne shanshar orın joq edi bunda,
Turdı sıymaǵanlar klub awzında,
Qızıl sátiyin japqan stolda kózler,
Jańlar túrli dawıs, túrlishe sózler.
Qansha tıǵılsa da, adamlar qoyday –
Qaǵısıp, sıyıstı tar bolsa da jay.
Jurt siltidey tınıp qulaq túredi.
Tek te sheshen dawısı húkim súredi.
Sóyler Ábdiraman dáryaday tasıp,
Awzınan sóz emes, misli dúr shashıp:
«Búgin qaraqalpaq teatrınıń,
Biz toylap otırmız ashılıw kúnin.
Burın árman etsek, búgin kórdi kóz,
Teatr! Bul qanday qúdiretli sóz!
Bul sóz ele biziń turmısımızǵa
Sińisip, qan menen qarısar, sonda, -
Sonda saltanatlı gúlgin saraydıń,
Gózzal xalıq óneri tiklegen jaydıń
Bekkem tırnaǵına qarap oylanıp,
Bahalaǵısh xalqım jazbastan tanıp,
Miyrimli qol menen sıypap tırnaqtı,
Eske alar biz ótken awır soqpaqtı ...
«Tań nurı» - jańa ómir jarshısı boldı,
Kópke járdemlesti kóriwge joldı ...
Bul nur túpkirlerge shashıp sáwlesin.
Quwatlap xalıqtıń ádil gúresin,
Insandı úyretip iygilik oyǵa,
Jańa ómir kórkin sińdirer boyǵa ...»
«Ábekeń saw bolsın, ur shapalaqtı»,
«Al, mınaw kim eken jasıl qalpaqlı?»
«Jazıwshı Begimov sóyleydi" dey me?»
«Sóz texnikumnıń muǵallimine» ...
Áne, prezidiumnan turdı Arıwxan.
«Saxnamızdıń gúli jasasın aman»
Degen xoshemetler astında kúlip,
Xalıqtıń ortasında turdı ol kelip ...
Arıwxan
Kúni keshe qızlar gúńlikte jasap,
Misli Ómirzaya juddızǵa usap,
Janbay atırıp-aq sóniwshi edik,
Tisti-tiske qoyıp kóniwshi edik.
Nan ornına jedik qayǵı almasın,
Suw ornına ishtik kózimizdiń jasın,
Oshaq bası biziń Watanımız boldı,
Suwdıń soqpaǵınan basqa hesh joldı
Bizler hesh waqıtta bile alǵan joqpız,
Erkinshe sıńǵırlap kúle alǵan joqpız.
Endi eski ómirdiń juldızı battı.
Endi ıǵbal tańı biz ushın attı.
Endi xızmetinde máńgi turıwǵa,
Men tájim etemen, xalqım, aldında ...
Sonnan arjaǵında ne islegenin
Eske túsire almas súyiklim meniń.
Tek onıń esinde: tájim etkeni.
Bir qúdiretli tasqın gúrlep ketkeni;
Xalıqtıń qaq ayrılıp jol bergenleri;
Aymanǵa bir ımlap «júr» degen jeri
Hám kúlip, entigip, qaramay jurtqa,
Ayman menen birge shıqqanı sırtqa.
2
Saxnada kóringen minsiz sulıwday,
Kókte júzip barar shala tolǵan ay,
Jipek oramalı jelbirep sáwir,
Bilmedim, shóplerge ne sıbırlap júr,
Gúwlep gá elpildep, tınbay jeledi,
Átiraptan báhár iyisi keledi.
Keledi Arıwxan, kózde quwanısh,
Qaytqan ǵazlar dawısı esitiler alıs.
«Hey, qubladan kelgen sonalı ǵazlar,
Aytıń, shın ba usı mendegi ıǵbal?»
«Iǵbalıń bar» desip ǵazlar ǵańqıldar.
Arıwxan
Ayman, aytshı, shın ba meniń ıǵbalım?
Ayman
Sen ózin ıǵbalsań, túsinseń, janım.
Arıwxan
Anaw ayǵa qara, qanday takabbir,
Júzinde sáwlesi etedi dir-dir ...
Ayman
Qáne? Kórmey turman sennen basqa ay ..
Arıwxan
Shayırlıǵıń tutıp turıptı-aw, pay-pay.
Qáne, bas ayaqtı, jeteyik tezirek,
Bilsem, ákem tegin kelmewi kerek,
Sagınıp keldimeken qızın ırastan?
Yamasa ... joq, birge ketpespen haslan.
Áne, ol ózi de kiyatır bunda,
Bayǵus kúte-kúte sharshaǵandı da.
Aǵa, berman burıl. Kúttiń be uzaq?
Házir jıynalıstan shıqqanım sorap ...
Ákesi
Men isenbey turman, qızım, kózime,
Sen sol Arıwxannıń ıras ózi me,
Ya árwaǵımısań? Ba ... ba ... bawırım ...
Seni «óldi» desip otır awılıń,
Má, mına gazetti oqıp kór óziń,
Túsindir hám onıń mına bir sózin.
Ayman
(ay jaqtısına tutıp oqıydı)
«... Sonda akter ózin umıtıwı kerek,
Soqsın gewdesinde basqa bir júrek,
Arıwxan oynarda qızdıń ólimin,
Hátte almaǵanday ishine demin,
Shıntlap ólip qaldı» ...
Arıwxan
Ha-ha-ha, qızıq.
Kim okıp berse de aytqan ǵoy buzıp,
Sóytpese kelmes ediń. Júr kettik, aǵa,
«Tirilgen» qızıńnan bir tilek saǵan
Maǵan urıspaysań ba jańalıq aytsam?
Ákesi
Urıspayman, «námárt» de wádemnen qaytsam.
Arıwxan
Aǵa, óz erkimshe, oylaspay saǵan,
Turmısqa shıǵıp qoydım ...
(Ayman selk etedi)
Ákesi
Quwanıshlıman.
Biraq, kimge shıqtıń?
Arıwxan
Mına jigitke.
Aǵa, bul isimdi sen ayıp etpe?
Ayman
(tańlanıp, albırap)
Joq, joq, bizler ele ...
Arıwxan
... toy bergen joqpız,
Seniń keliwińdi kútken edik biz.
Úydi ákel endi kóshirip tezden,
Qartayar gezińde jalǵız bolma sen ...
Ayman
(quwanıp)
Alaqanımızda saqlaymız sizdi.
Ákesi
Qalaysha ol jerde awılımızdı
Taslap, men qalaǵa kóship kelemen?
Kúshim bar, tándarman, qızım, ele men.
Úyden shıqqan edim qashardı satıp,
Má, al, toyǵa jumsań endi uqshatıp.
Qosa qarıǵaysız, ónip-óskeysiz,
Jańa turmıs palın birge ishkeysiz,
Qayda júrseńiz de bolǵaysız aman!
Biraq, bir atalıq aqıl aytaman:
Jasta biz ıǵbaldıń izin de kórmedik,
Bay súrgen dáwrandı bir kún súrmedik,
Endi el jańardı, ózgerdi zaman,
Baxıt degen nárse sizge emes tań.
Serpip ústimizden túndi keshegi,
Bizge dáwran bergen Lenin desedi,
Awzın ǵariplerdiń tiygizgei palǵa,
Sizler sadıq bolıń sol aqsaqalǵa...
3
Ata, qız hám kúyew baratır qatar,
Ay nurına shómip aydın jol jatar.
Keler kárwanları jıl quslarınıń,
Tek jalǵız maqseti barday báriniń:
Arıwxan gózzaldıń tuwǵan jerine,
Taza báhár kelgen meniń elime,
Olar asıqqanday jetiwge mudam.
«Sónbes ıǵbalıń bar seniń, Arıwxan»
Dep baratırǵanday olar qıyqıwlap,
Kárwan-kárwan bolıp ótedi zuwlap ...
Oqıwshım, raxmet, sen kórme ayıp.
Sharshaǵan shıǵarsań, kel xoshlasayıq?
Tilep súyiklime qayırlı qádem,
Súyip Ábekeńniń ıshqısı menen,
Men de usı jerde qalǵım keledi,
Toqtap azıraq dem alǵım keledi, -
Tınıǵıp, jáne jolǵa túsiwim ushın,
Jıl qusınday uzaq ushıwım ushın.
1956 - 1958-jıllar, Nókis.