Dala ármanları

(Qaraqalpakstan ASSR ınıń 40 jıllıǵına, Ústúrtte gaz kánin ashıwshılarǵa arnaladı) (romantikalıq poema) I Keń dalada erkin sayranlap jalǵız, Sen tuwralı oylaw—men ushın peshe, «Dala oy tuwdırmas adamda» dese, Janım, bul jalǵan gáp, isenbe hárgiz! Óziń oylay bilseń dalada oy kóp, Sezgir júrek ushın sezim kóp onda. Anaw jer tırbanıp ósip turǵan shóp Oylatar ótkinshi bultlar haqqında. Oylay bilmegenler qayaqtan bilsin, Jantaqtıń júz qulash tamır eskenin, Sarań tábiyatqa jalınbaw ushın, Qansha taslardıń ol bawırın teskenin! Sezgir sezim sezer dalanıń janın, Ushqır qıyal uǵar bul keńliklerdi. Iyis bilgen iyiskese jupar juwsanın, Atıraqtay aylanıp tabar bul jerdi Sulıwlar qademin esleymen bunda, Kiyiklerdiń ayaq basıwına qarap. (Qızlar kiyikten be, kiyik qızdan ba, Kimnen kim úyrengen,—bilmedim biraq). Erkin júrsin olar, úrkpesnn mennen, Et jegennen abzal júrisin kórgenim. Kiyikler ılaqqanda keń dala menen, Kiyik bolıp keter qıyalım meniń... II «Dala oylanbaydı» dese inanba, Oylanbasa nege saǵımlar aǵar? Áne, ústem oyday keshki aspanda, Bir búrkit sharıqlap qanatın qaǵar! Kel sen, qus qalpesi, shaqır búrkitti, Shaqır dalbay bılǵap, kelsin jemine! Qashsa qızıl tildey aldamshı túlki, Jez tırnaqlı búrkit búrsin belinen. Sabırlı hám juwas dala oyları, Bult quwǵan dawılday onı ayday bil. Shashaw jayıladı dala qoyları, Shopan bolsań qaytara bil, jıynay bil. Kewlime bul jerdiń hár bir putası, Qosıq oylap otırǵanday kóriner. Eski Belewliniń tas dárwazası Túksiyii tariyxıy oylarǵa shúmer. Áne, alasar kus—dala oyshılı, Otır kózin jumıp dónniń basında, «Tuwılar jańa dala Danteleri»,— Degen xabar barday otırısında... III Dala—taqır tóbe, aspan—kók qalpaq... (Joq, bul teńew tuwdı uyqas quwıwdan). «Aspan—tóńkeriwli qazan, jer — jalpaq» Degen eski uǵım dalada tuwılǵan. Jer menen aspannıń júylerin júylep, Dańqlı kepserlewshi gorizont jatar, Hám jer, hám aspannıń sırların sóylep, Ol kewlińde túrli oylar oyatar. Dala gorizontı—sırlı shegara, Oyǵa neler túspes saǵan qarasam! Eseyip erjetsem men bara-bara, Sen de keńeyeseń, qashıp barasań. Esimde, sada anam shoshaytıp qolın, Gúzar jolda turıp kórsetip seni, Óz kewlinshe bilgir ilimpaz bolıp, Maǵan gorizonttı túsindirgeni: «Balam, jer, aspannıń shegarası ol, Arjaǵı—jarqabaq, shıńırawlı tereń. Náǵaybıl jol túsip barsań, húshyar bol, Zinhár arjaǵına shıǵıp júrme sen. Azımshıq jer emes aspan astı da, Mine qara! Ushı-qıyırsız dalań! Bunda biziń awılımızdan basqa da, Kóp awıllar sıyar, qondırsań, balam...» Gelledey globus—jumır jer mına Parta ústinde turdı. Men boldım hayran, Kúlsem de anamnıń sadalıǵına, Danalıǵın ele biykarlamayman. Gorizont! Balalıq qıyallarımnıń Alıs mánzilleri, sırlı jiyegi! Seniń qızıl tuwday boyawlarıńnıń Ǵıjlap janıwların kewlim súyedi. Tezden kórgim keler sende erteńgi , Dala qeleshegin—vıshka toǵayın. Trubalardan atıp maylı órteńdi Turǵan súwretińdi salıp shıǵayın... IV Dalada teńew hám megzetiwler kóp, Kel, janım, tamasha baslandı jáne: Dala—stadion, quyash—otlı top, Batıs gorizontqa zıńǵıdı áne! Basketbolshı qızlar komandasınday Júyitkip barar jalań ayaq jáyranlar. Jılqıshı qıshqırar sudyasınday, Jıq-jıq qarlıǵashlar—bolelshshik ballar. Top zıńǵıp baratqan batıs jiyekte, Burawlawshılardıń vıshkası túrar. Ol setka sıyaqlı toptı qútpekte, Qay kúshli komanda oǵan top salar. Gá jerde eleńler, gá jerde buǵıp, Fotokorrespondent—tınımsız qoyan, Poshsha diń hawada shır-pırı shıǵıp, Reportaj berer efirge mudam, Kún battı—setkaǵa top tústi demek, Dańq pedestalı—eski qorǵanda Rekordsmen kiyik shıǵar órmelep, «Ústirt!» «Rekord!» dep shuw eter dúnya. V «Dala qutsız» dese, oǵan inanba, Onda ǵaziyne kóp,—alıw mashaqat. Dala megzer bay hám zıqna adamǵa, Onda joq himmet hám miyrim—shápáát. Shıq bermes Shıǵaybay—dúnyaxor ǵarrı Ne tapsa,. hámmesin qarımǵa basıp, «Qarań, quw taqırman! Menińdey jarlı Dúnyada joq shıǵar» der basın qasıp. Kómik dúnyasınıń kórpeshlep ústin, Onnan soń bastırdı qalıń tas penen. Seziklenbesin dep dúnyamnan hesh kim, Topıraq jayıp tegisledi ol ábden... Az kem suw sebelep,—jawdırdı jamǵır (Kóp jawdırmas ızǵar ótip keter dep). Taydıń izin qırıq jıl saqlaǵan taqır, Taqırǵa kógertti tórt-bes túyir shóp. Jazda Ańızaqqa, qısta Boranǵa Qorıttı dalanı—kómiktiń ústin. Jazatayım bunda kelgen adamǵa Tanıttı ákesin qudiretli kúshtiń. Biraq qansha aytsań da, adam, ol—adam, Qay jerde sır bolsa, ashıwǵa qumar. Ondaǵı ójetlik ondaǵı shıdam Basqa hesh kimde joq, tek ózinde bar. Talay súyeklerin dúzde qaldırıp, Saldı olar shólden kárwan jollardı. Birew-birewine tis qayrap júrip, Qazdı nebir shúńgil tas quyılardı. Tawlardan tas jonıi, artıp túyege, Ákeldi de dúzge saldı kóp saray. Jipek, kishmish, gilem, ǵalle tiyegen Kárwanlar aǵıldı Batısqa qaray. «Bir túyir qutı joq jawız dalanıń» Dep shikayat qılar kárwanshı onnan. Patshanıń ǵazebinen qashqan qart alım Kúldi kárwanshınıń nadanlıǵınan. «Kim ayttı qutı joq bul dalanıń dep Bunıń teyinde bar hasıl ǵaziyne...» Degeni-aq muń eken, ot samal gúwlep, Qayqayıp kárwannıń tústi izine. Qudıqlardı kómdi tas boran qılıp, Burdı kárwanlardı qızıl qıyaǵa. Tókti awız suwdı meslerdi julıp, Tiller lalawlastı kelmey góyaǵa. Kúshlisi ázzisin iyterip taslap, Suwlılar suwsızǵa shıq tamızbadı, Adam ózin sonda túsine baslap, Suwlıǵa suwsızdıń kegin qozǵadı... Qańırap qalǵan saray sayalarında Jattı Shól táńirisp sıpırıp terin. «Adam degen naysap, ástapuralla, Sezip júr eken ǵoy dúnyamdı meniń!» Dep ol tınım kórmey, uyqısı qashıp, Kóp ásirler boyı adam jolatpay, Sheksiz jaziyranı bawırına basıp, Úskini quyılıp jattı til qatpay,.. VI «Dala jansız» dese, hárgiz inanba, Janı bar, biraq ol miyrimsiz, gereń, Dala megzer bay hám zıqna adamǵa, Dalanıń júregi qatal hám tereń, Eń áwel sen onıń júrek soǵısın Qay jerde ekenin abaylap bilseń,— Sonnan keyin ótkir zeyin burǵısın Dalanıń kóksine salıp jiberseń,— Ol sonda ot shashar, qar úrer ulıp, Burǵıńdı sındırar. Shıday bil! Sonda— Issı kóz jasları artezian bolıp, Shól táńirisi jılar adam aldında, Onıń kóz jasınan gáwharlar tamıp, Gúmgúm kózlerinde yaqutlar janar. Biraq, ayay kórme, qalma aldanıp, Ketsin tereńlikke skvajinalar! Ol tereńliklerde máńgi ot qushıp, Jerdi kerner bir kúsh—qudiretli júrek. Onıń sırın ashıp, meńgeriw ushın Bilim, mártliq, jiger, oyshıllıq qerek... VII Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń Oy-pikir, ármanın izertlemekke, Shól ayttı: «Hey adam! Qoyıń, saqlanıń! Háddińe baq maǵan baǵın demekke. Qaysar Qurǵaqshılıq—shól armiyası Meni kprpik qaqpay turadı baǵıp, Qudiretli eki qum imperiyası Meniń awqamlasım aynalamdaǵı. Káyxısraw patshanıń bası bul jerde Qanlı meste jatıp pushayman etken. Hátte kos múyizli Iskenderler de Maǵan tisi batpay, aylanıp ótken! Men shólmen! Men—dogma, aytsam ırasın, Ózgertiwdi oylap urınbań haslan. Maǵan qadem qoyǵanlardıń sanasın Tek meniń bolmısım belgilep taslar»... Bul badabatlardap qorqıp, saqlanıp, Biz ǵana ıraydan qaytpadıq tek te. Shıqtı márt oyshıllar asaw sahranıń Oy-pikir, ármanın izertlemekke. VIII Bir mashina barar shól—báyabanda, Ullı topılıstıń barlawshısınday. Jańǵırıq bolmaydı qula dalańda, Motor dawısı qashar qaytıp aylanbay. Geologlar—dala robinzonları, Ómiri—izleniw, sayahat, gúres, Shayır shıǵar deymen olardıń bári, Olar túnep ketken jer tegin emes. Alekoday cıgan kóshine ergen, Men olarǵa erip ketkim keledi. Búgin kók mashina irkilgen jerden Erteń vıshkalardan juldız kúledi. Qanday házlik! Keńlik, kún, taza hawa, Sálem romantikler, samalday erkin!... Sırttan qaraǵanǵa usılay, awa, Azlap prozası bar shıǵar lekin. Geyde dala saxnasında tosattan Tragediya da oynalar hátte... Motor radiatordı «iship» bosatqan, Mashina toqtadı ıńıranǵan pátte. Kuzovta bochkanıń dańǵırlısı saz, Flyagalar qırda qalǵan baqaday, Kún misli tandırǵa túsken bir qoraz, Lawlap janıp barar quwraq shaqaday. Áptap, suw bermeseń, janıńdı isher, Shóldi qozdıradı kúnniń gewkewi. «Sizler mashinanı dúzey berińler, Men suw ákeleyin» dedi birewi... IX Mákkar, ot qanatlı dala Demonı Kóptep ashıq edi bir arıw qızǵa. Óz wálayatında kórdi de munı, Uyıqlamay telmirdi túnde júldızǵa. Ańızaq ıssıǵa buyırdı: «Bar!—dep — Suwın qurt olardın mashinasınıń! Qızdı aldastırıp shetke shıǵar!»—dep, «Sonsoń ózim kewlin awlayman onıń...» Kózi teńizdey kók, aspanday móldir, Kewli dárya deseń minasıp edi. Kásibin janday súygen qız edi bul bir, Sheksiz dalalarǵa shın ashıq edi. Bul dalanıń hár bir qatlamlarınıń Sırlı shejiresin oqıp júrdi ol, Shınlıǵın bul dala ármanlarınıń Ańsap, hátte túslerinde kórdi ol... Mariya! Arqanıń sahıbjamalı. Qımbatlım, qayt izge, qayda barasań? Jalınday lapıldap sahra samalı, Kózdi kúydiredi tiklep qarasań. Qolında shelegi, jalǵız quldırap, Qız tınbay juwırar, saǵımlar ımlar, Qarsı aldında teńiz tolqır buldırap, Jettim degen waqta qashar tolqınlar, Tuflilar da qaldı jetim egizdey. Tek qalǵan dosları esine tústi. Ashshı kún tóbeden qadalar bizdey, Suwsız jelbezektey ókpesi isti. Tolqın qashar sulıw ármanlar yańlı, Qız entigip quwar bir tınım almay. Bir ǵaybana dawıs hár demin ańlıp, Qızdı aldastırar izinen qalmay. X «Sulıw, súy sen meni!—deydi sol hawaz,— Seniń ashıǵıńman, kel qushaǵıma! Arqadan adasıp kelgen kuba ǵaz, Seni aparayın lázzet baǵına, Onda márwert suwlı eki kók teńiz Salqın lebi menen jelpip shalqıydı, Jasıl otlaqlar bar maysası semiz, Juwsannıń xosh iyisi onda ańqıydı, Ol jerde gewirekler ala ǵarbızday Qaq ayırılıp jatar jaz kelgen sayın. «Xan qızı» qońızların qadap juldızday, Ádirespannan marjan monshaq taǵayın, Báhár bultı juwıp hawanıń kirin, Shópler kógergende dalada júrseń, «Qapırıq qalalarda ótken ómirim Essiz, bosqa ketken eken ǵoy» derseń. Shotbas poshsha torǵay tóbeńde mudam Saz namaǵa sayrar shın esi ketip. Ǵayrı naǵıs gúlden—qızǵaldaqlardan Gilemler tóseyin payandoz etip. Hár bir baqanshaqtıń ishinen saǵan Sazın tıńlataman pútkil dúnyanıń. Aqsham Qus jolına» alıp shıǵaman. Lázzetke bóleymen, súy meni, janım!...» XI Qızǵan taba yańlı háwirli dala, Elpilder quwarıp appaq mayalısh. Mayalısh túbinde solǵan bir lala— Qız jatır. Tolqıydı. saǵımlar alıs. «Suw!» dep awzın ashıp jatır bos shelek, «Suw!» dep ıńırsıydı onıń iyesi. Jabayı Ańızaq shańǵıttı elep, Bastan bir tartarın áketti sheship. Altın shash tolqını shańǵa bılǵanıp, Appaq mayalıshqa oralar geyde. «Men ólgim kelmeydi bostan-bos janıp, Bul ushın juwapker dalalar» deydi. Kózi jumılıwlı, kókiregi sergek, Jatır sandıraqlap jas sulıw dúzde, «Súyiklim, kewlińdi tek maǵan ber» dep, Sol ǵaybana dawıs túsedi izge. Ol sonday jaǵımlı, aqılǵa zıyat, Kewliń eljireydi onıń sesine, Ámiwdárya... qayıq hám jas aziat... Essiz qızıq shaqlar túser esine. Kómir—qara shashı qayısıp tolqıp, Mıs ireń jelkesin aymalap quyash, Kúshli qollarında qos eskek bulqıp, Otırdı qayıqta essiz sol bir jas! Aznaǵa óńmenlep, qulashın jayıp, Qız suw serper oǵan hám qúler qattı. Ishqı karetası—qıltıldaq qayıq Awıp ketip, qızdı suwǵa awnattı. At tisindey iri tisler jarqırap, Jigit kúler jomart bir kúlki menen. Barjalar jıljıydı jaǵısqa qarap. Áne, bir shaǵala sırǵıdı tómen. Qız suw shashıp qashar, jigit quwalar, Júzge sharp-sharp tiyer suw monshaqları. Jigit súńgip kelip qushaqlap alar, Dárya bolıp aǵar kewil qumarı. Erkin sayran etip eki súwendey, Olar súńgip keter tereńliklerge. Suw tolqır «men—lázzet baǵı» degendey, Biraq, ayaq nege tiymeydi jerge. Zuwlap ketip barar dárya túbine, Sonday házge bóler salqın suw lebi, «Ne ármanıń bolsa ayt, janım qane, Bul sonday bay dárya, hasıl suw» dedi. «Shól táńirisi—atań, Qurǵaqlıq—eneń, Xızmetińde shabar Ańızaq samal. Dúrkin—dúrkin júyrik jáyranlar menen Qalıń mal tóleyin, janım, qulaq sal! Jer astında tolı ǵaziyneler kóp, Súyseń, bárip saǵan beriwge barman, «Sol sırlı seiftiń giltin tapsam» dep, Izlep júrgenińnen men xabardarman. Shól táńirisi—meniń dúnyaxor atam Mezazoy dáwirinen búginge qader, Milliard jıllar boyı tiyneklep mudam Jıynap keler onı. Bul sonday bay jer. Bári bpr, sen giltin tappaysań onıń, Tek te men bilemen atamnıń sırın. Men urlap bereyin sol giltti, janım, Birak, bir posa ber sen aldı burın...» Otlı demi menen Demon qumartıp, Awzın jaqınlattı qızdıń betine. Onıń kózin, júzin bir jalın sharpıp, Titiretpe tiygendey boldı etine. — «Joq, ket!»—dep baqırdı betin basıp qız. Óz dawısınan shorshıp ol oyanadı. Tańnıń aldı eken. Bir jarıq jullız Shıǵıs gorizontta parlap janadı... XII Kel, áziyzim, seni men kútip turman, Saǵan dártlesiwge kewlim asıǵar. Kel sen keń dalanıń tórinde turǵan Qarapayım tas eskertkish qasına. Únsiz bas iyeyik bul jerge kelip, Ol jerde mezgilsiz solǵan gúl jatır, Bul jabayı shólge ómir ákelip, Ómirin qurban etken jas oyshıl jatır, Jas ármanlar qabırǵası sógilip, Basların tas eskertkishke uradı. Kóz jas fontanınday máńgi egilip, Artezian sháshmesi jılap turadı, Qızǵaldaqlar janar qız ármanınday, Ókinip bas shayqar appaq mayalısh. Sheksiz dala—dúzler gúrsiner tınbay, Elp etken samaldan esitiler nalısh... Mariya! Ármanlım, ot júrekli qız, Ana Rossiyanıń azamat qızı! Seniń jaqsılıǵıńdı biz umıtpaymız, Óshpeydi sen jaqqan dala juldızı. Oylay bilmegenler qaydan túsinsin, Ozıq oylı jańa dúnya adamı Ózi ushın emes, basqalar ushın Ómir súretuǵınlıǵın mudamı?! Ilich bergen baxıt nurın ákelip, Aziya aspanın nurlanttı ákeń. Dalam ushın búgin sen kettiń ólip, Mártlik, doslıq ata miyrasıń eken. Alıs arqa jaqtap bul jaziyraǵa Pul emes, dańq emes seni ákelgen. Jańa zaman yoshı hám jańa jaǵa Shaqırǵan, maqsetke jollama bergen. Dala ǵaziynesin izlep mudamı, Tez ashılsa dediń shól sırı—tilsim. Bunıń bári Watan, keleshek ǵamı Ekenin oysızlar qayaqtan bilsin! XIII Aqtı shálge mashinalar dizbegi, Sızdı dala bawırın hesh tınım bermey. Shinlerdiń naǵıslı shıjbay izleri— Ótkir, tıń oylardıń chernovigindey. Dala okeanında baslanǵanday seń. Taynapır texnika kárwanı ıqtı. Tákabbır, kúshli Shól táńirisi menen Adamlar eń sońǵı ayqasqa shıqtı. Bul ayqasta dala ármanlarınıń Gúllewi, biniyadqa shıǵıwları bar; Shóllep ótken sahra zamanlarınıń Ańsaǵan suwınıń aǵıwları bar. Tábiyat anaǵa bunda adamnıń Perzentlik miyrimi barq urıp jatar. Ájayıp keleshek—abat zamannıń Gúlleri «barmız» dep bunda til qatar. Bul ayqasta gúldey megzilsiz solǵan Essiz Mariyanıń qanlı kegi bar. (Bul kekte—insannıń shóllerge bolǵan Pitpes arazlıǵı—óshpeńligi bar). XIV Shıqtı márt oyshıllar óz oylarınıń Shınlıǵın is penen tastıyıqlamaqqa. Shól táńirisi sırttan qazıp qarımın, Olardı tum-tustan aldı qamaqqa. Jiberdi boranlar gvardiyasın, «Biykarlań—dep—ójet adam oyların!» Boran uyıtqıp kelip jawdırdı tasıp, Shashtı tozańǵıtıp burshaǵın, qarın. Muzday demi menen motordı úrlep, Suwlardı tońdırdı, muzlattı terdi. Temir vıshkalardı julqıdı gúrlep, Tarttı shalǵayınan montajniklerdi. «Ash kózińdi!» dep ol shashtı topıraq, Barmaq ushlarına urdı nishterin. «Baylanıstı úz!» dep jollarda borap, Muz awız qarpıdı jantasqan jerin. Qúyın-shırıldawıq, úrgip — «mámelek», Ǵır-ǵır aylandırar adamnıń miyin... Hár bir qademine qımbattan tólep, Keler eki adam tiresip iyin. Muzlı kirpiklerdiń sańlaqlarınan Úmit mólt-mólt janar qudıq suwınday. «Sol sáwleni alsam kóz janarınan,— Bolǵanı» der boran tawın jazdırmay. Omba qardan júriw—eń qıyın túyek. Adassań ne kúnler túspes basıńa! Biri ekinshisin qoltıqlap súyep, «Azat, esińdi jıy!» der joldasına. «Mariya! Nege sen ket deyseń maǵan!» Deydi sandıraqlap sonda Azatı. Tońlaǵan turbaday tamırlarda qan, Qıyınlasar aǵıw imkaniyatı. «Ay-yay, jas ashıq!» dep Nikolay aǵa, Bas shayqap, jıljıydı súyep joldasın, Nursız kózin qadap meńirew dalaǵa, Keler ol esaplı qademin basıp, Hámde kóz óńinen óter tús yańlı Sońǵı úsh kún—ómir, ólim gúresi. Eske alar dáslep qar jawǵan tańdı, Eske túser joldan jańılǵan keshi: ...Turdı kompressor stanciyası Dalanıń baǵınbas bastionınday. Márt shoferlar qıya shóllerdi basıp, Qurılıs materialın tasıp júr tınbay. Júgin túsirip qaytqanlardıń izleri Ústúrt dárwazası—Qońırat edi. Olarǵa yad edi, jáyran shólleri Qudıqlar, jaylawlar bári yad edi. Sol sebepli olar qulaq aspadı «Wáliy» sinoptiktiń prognozına. Biri baslap, ekinshisi qoshladı, Shıqtı eki bilgish Ústúrt bozına... XV Lekin, bilgishler de adasar gey waqta Ózi bilermenlik qılǵan gezinde. Tek te adasıwda emes biraqta Eń baslı másele onıń izinde! Adam adasqanın ańlawdan qorıqsa, Jasırsa, sıypasa óz adasıǵın; Adaspaǵanlardan kewli torıqsa, Quday bilsin, onda qaysınday shıǵın— Qaysınday báleler aldınan orap, Qaysınday apatlar bolar sońında! Adasıqlar tariyxın serleseń qarap, Mine, máseleniń qırsıǵı sonda. Adam adasqanın tereń sezinip, Onı moyınlasa uqsa yamasa Suwıq haqıyqattıń ótkir kózine Jaltarmay, mártlershe tikke qarasa,— Aqıl, sana-sezim, durıslıq—hújdannıń Gezeksiz byurosın shaqırıp dárhal, Murnın uwsa ózimnshllik—haywannıń, (Máseleniń genjesi usında bolar). Sóytip alıp tezden izlewge shıqsa Ózi shıǵınıp ketken tuwra jolların, Qıynalıp kóylekten terin de sıqsa, Kóterse gey jurttıń jazǵırıwların,— Adasıw—awır zat, biyjaǵday is, Dúzew—adasıwdan kóre qıyınlaw. Adasıqtı aqlaw, jaqlaw, óshegis, Óńmenlew, ókpelew,—tek janıńa jaw. Óziń kóter, óziń toltırǵan qaptı, Arqańa qoyısar, ayasar hátte. Márt bol, shıda, tisti tiske qoy qattı, (Ortanshı másele tap usı gápte). Adasıwdıń ańsat ıldıy—ıǵınan Opıń tereńine túskennen keyin, Dúzetiwdiń qıyın shıǵarlıǵınan Órmelewden qorıqpa, bar bolsa miyiń! Qaytar jolıń qıyın, bálent, pás ele Bárin jeń de dúzel, albırap qısınba. (Tek te adasıwda emes masele, Eń baslı másele mine usında!) Sonda adasıq ta arzanlaw túser, Shıǵın hám az bolar qateń tusında. Adamlar: «minekey, bul adam!» deser, (Máseleniń qudayı, bilseń usında!...) XVI Mine, usılay oylap kiyatır oyshıl, Ayaq súrnikkende oylar serpiler. Bul úsh kún mısalı úsh azaplı jıl, Uzaq waqıyaday bolıp elesler. Bunnan úsh kún burın qar kómip joldı, Dúzde adastırdı bulardı boran. Eki júk mashina sergizdan boldı, Úrgin aq perdesin tuttı aldınan. Qar kómgen jılǵaǵa mashina qulap, Esinde Azattıń qolı sınǵanı. Ekinshi mashina da sál arraǵıraq Júrgennen soń muzlap óship qalǵanı. Eki kún jetelep sınıǵın sawı, Búgin arqalap júr azannan beri, Omba qar qalıńlar qonıshqa qawıp, Adım artqa keter, atsań ilgeri. Kirzovoy etikler quyǵan shoyınday, Qonıshtan quyılǵan qar erip qatar. Júris-júris emes, mısal oyınday, Arqańda es-tússiz jas gewde jatar! Jas gewde! Jatırǵan ıras-aq sol ma, Jolıqqanda qum ya batpaqlı ótkel, Mashnnanı «gúpsheklep» shıǵarıp jolǵa, Iynin asıqqanda domkrat etken? Sol ma bir saparı Nikolay aǵa «Soqır ishek» bolıp qalǵanda talıp, Ózin otırǵızıp tez kabinaǵa Hám mashinasın da jetekke alıp,— Otlı, saxyara menen quyınday ushıp, Burawlawshılardıń qosına barǵan? Sol emes pe sonda jumsap bar kúshin, Dostın bir ólimnen qutqarıp qalǵan? Onnan berli talay tasılıp júkler, Talay dóńgelekler zırıldap tozǵan. Birak, tozıw bilmes doslıq kewiller, Birigip ketken edi tabıs penen nan. Jolda túnegende qalap seksewil, Birge jatıp, barın birge tatqanı. Juldızlarǵa qarap jatıp jas oyshıl, Sonda talay qıyallarǵa batqanı: Sonda qıyal menen óz dalasına Gazshılar qalasın ol salǵan edi. Ózi árman etken sol qalasına «Mariyagrad» dep at qoyǵan ediyu Endi joq ol arıw—jigittiń yarı, Joq sol hawayı kóz, solǵan gúl—lala. Tek te qız ıshqısı, qız ármanları Jasar júreklerde, yadlar keń dala. Yadlar... Tek yadlaw ma? Gáp be eken sol da! Júrek jansıi onıń ármanı menen. Qabir basında tur jas qayıń, ol da— Bir belgi japalı jigit kewlinen... XVII Socgı tislem nandı shaynap jibitip, Nikolay Azattıń awızına saldı. Óz ózegi talıp, dizden hal ketip, Jıǵıldı da, qardı bir asap aldı. Tınbasqa sert aytqan shıǵar qar mına, Eki júrekte qan tınbaǵanshelli! «Iras-aq ólemen be» dewdiń ornına, «Iras-aq óle me?» degen oy keldi. «Múmkin úshinshi kún bizlersiz batıp, Bálkim tórtinshi tan bizlersiz atar, Juwsan jáne xosh iyisin taratıp, Biz kórmegen gúller ashılıp jatar. Gúllesin báhárler, ókinish tórkini Hárgiz onda emes, basqa nársede: Eń sońında kelip, búgingi kúni Adasıp óliw degen qanday ersi edi»... Dep mırs etip kúlip turdı ornınan, Joldasın arqalap ketti ilgeri. «Bilmedim, bul netken tas janlı adam,» Dep Ájel shegindi sorǵalap teri. «Bes jıl tar okopta ańlıdım bunı, Men onı quwǵanda, ol jawdı quwdı. Usı kúlki menen úrkitip meni, Awır jaralardan ayıǵıp júrdi. Qalıń taygalarda tústim izine, Ańlısam aldırmay keler bul kisi. «Endi aldım» desem, qadalar kózime Usı bir mırs etken ashshı kúlkisi. Shınjırday tutasqan bulardıń janı, Sóttim degen jerin taǵı jalǵanar. Talǵanın arqalar sawı mudamı, Biriniń juldızı birinde janar. Ómirdi biykarlap júrgeli berli Bunday qıyınlıqtı kórmedi kózim. Hátte ólimnen de batır, jigerli Bul qanday kók ójet adamlar ózi!» — Degendey dalbaqlap ashıwlı Ájel, Muzlı pánje menen adamdı búredi. Bir túkirip adam alǵa órmeler, Adamdı arqalap adam keledi. Úmit elesi me, shınlıq pa eken, Kim bilsin, bir sáwle jarq ete tústi. «Oyan, áy jas oyshıl! Tirimiseń sen?» Dep adam adamdı julqıdı kúshli. «Eń baslı másele: jıljıy ber, shıda»! Der Nikolay ózi jıǵılıp jatıp. «Mında, mında!» degen dawıslar ǵana Esin jıydırǵanday onı oyatıp... XVIII Shóller, shóller! Uyqılap atqan ármanlar, Oyanıńlar, aylanıńlar shınlıqqa, Oyanıńlar, «ket»deń qurǵaqshılıqqa. Shóller, shóller! Kóp ásirlik ármanlar! Qaysı jerde shól dástanı jaralsa, Million jıllar muńınan ol gúwalıq, Suw ayaǵı qaysı jerde joǵalsa, Sol jerden siz baslanasız quwarıp. Kúyip qus qanatı, janıp doynaqlar, Ústińizden el serpilip qashqanda. Qaysınday patshalar, qaysınday shahlar Súw tamıza alǵan tańlayıńızǵa? ...Jańa turmıs tasqınları baslanıp, Qızǵan waqta eki dúnya sawashı. Tozǵan qarta ústinde lampochka janıp, Jarqırar kósemnin keń peshanası, Óz iyesin ózi toydıra almay, Jeter zarıqqanı bul ana—Jerdiń, Jaynasın, jańarsın jer de adamday, Jer—máńgilik múlki mpynetkeshlerdiń Sibir dalaları, Túrkstan shólleri Jańarsın, temir jol, suw aparılsın. Shól táńirisiniń ǵaziyneleri Nacionalizaciyalap alınsın! Degen ótkir máni dáryaday yoshıp, Ilich dekret jazar, ol kórer bárin, Onıń qarapayım polat perosı Oyatar shınlıqqa shól ármanların. Azat miynet jolı—Turksib bolıp, Oyatılǵan ármanlar jolǵa shıǵadı. Jańa kanal bolıp, qaqbaqlap tolıp, Olar Mırzashólge haǵlap aǵadı. Buwday teńizi bolıp ırǵalar olar Altay, Qazaqstan dalalarında. Munay—bulaq bolıp burqırar olar Túrkmen shóli, Kaspiy jaǵalarında. Jayınday tuwlaǵan asaw tolqınlar Turbinlarǵa soǵıp, shólge nur shashtı. Jaylaw bolıp Qızıl hám Qara qumlar, Hár juwsan túbinde qoy mańırastı.,. Ilich turǵanda sol karta qasında Onıń sál qısılǵan ótkir kózleri Bárin kórip, bárin boljaǵan sonda, Ústúrt keleshegin, Gazli gazlerin... Tınıshlıq—xalıqlarǵa hám nan—ashlarǵa Degen ullı uran—leninlik uran Hátte Afrika qırǵaqlarında Sahra ármanların oyatıp turar… Shóller, shóller!—Million jıldıń muńları Quwanıńlar, aylanıńlar shınlıqqa! Oyanıńlar, «ket» deń kurǵaqshılıqqa,— Planetanıń ashılmaǵan tıńları! XIX Pidjakti iynime salıp men jalǵız Dúzde seni oylaw—mendegi peshe. «Shólde turmıs dúzip bolmaydı» dese, Janım, bul jalǵan gáp, isenbe hárgiz! Jaqsı niyet penen kórsetseń ziynet, Gúllener dúnyanıń shól-dalaları. Azat bolǵan waqta adam hám miynet, Dórer «ájayıptıń ájayıpları». Sonda ziban kirip bul ana—jerge, Sonda saǵımlar da suwǵa aynalar. Jantaq baslarına gesirtke órgen Shóllerge Nókistey qalalar ornar. Esimde, bul jaǵıs bala gezimde Suw ıshqında kúygen shólistan edi, Shıǵır dawısın esitiwdiń ózi de Bunda simfoniya yańlı tań edi. Házir bul jer — sháhár! Iri panelden Shaqırıp erteńgi «cheremushkasın», Kóshe boylarına «jup uyqas» penen Egilgen gújimler bılǵar qurashın, Saqshıday qumlardı aldınan orap, Baǵ—háremler turar, shalqır dáryası. Atı qosıq ushın qolaysız, biraq Nókis—naǵız dala poeziyası! Iske asqan shól ármanın kóremen, Kórip quwanaman sıymay xanama. Búgin bar yoshımdı shaqıraman men Dala gúli bolǵan jas astanama. Áyyemgi ertektey tek este qalıp, Ayawlı ármanday joǵalar waqıtta, Oktyabr tańınan dárman, nur alıp, Qolı jetken asqar tawday baxıtqa,— Astırtı—aq altın, Ústúrti—kánge, Qırı—malǵa, kóli—balıqqa tolǵan, Kewli—shadlıq, doslıq sezimlerine Tolǵan qaraqalpaq xalqı atınan,— Bir gezleri aqsham shaǵallar ulıp, Gúmgúm kózi ǵana janǵan shóllerge Gózzal qala salıp, gúlistan qılıp, Dalanı oyatqan kommunistlerge,— Istiń awır shegin, baslamasın da Óz moynına alıp, yosh bergen elge,— Leninniń eń sadıq soldatlarına, Leninniń pidáker perzentlerine,— Ózimdi óziniń qatarına koskan Dańqlı «shól hám báhár bolsheviklerine» Alǵıs aytıp jazsam eń yoshlı dástan, Shayır ekenligim sonda kóriner! XX Jańa dúnya bostanları gúllengen Altın oypat—awılımnıń sırtında, Qańbaqlı dalańǵa shıǵıp geyde men, Uzaq waqıt qarawlayman qır, qumǵa. Shól táńiriniń qorǵanına atlanǵan Awır artilleriya tobınday mısal, Gigant gazoprovod trubalarınan Jazıw kórinedi: «Buxara—Ural». Dúnya hesh kórmegen ullılıqtaǵı Bul polat qursawda tutqın etilgen, Qudiretli kók stixiya oynaǵı Adam húkiminde aǵar bul jerden. Bul kúsh—Kuzneck, Qaraǵandınıń Kómirin Oralǵa pısnap tasıǵan Awır sostavlardıń beline tınım (Ol júk endi basqa jaqqa asıǵar). Bul kúsh martenlerdi más egip hámde Alıp domnalarǵa kúndi ornatar. Ximiya tilsimlerin keltirip tilge, Hár úyde ot jaǵıp qazan qaynatar... Jigerlen Ústirtim,—respublikamnıń Úlken keleshegi, oyaanǵan aymaq! Dáwri-dáwranlardıń, jańa zamannıń «Qus jolı» ústińnen ótedi jaynap. Sen sol ullı jolǵa, tasqın arnaǵa Qaynar bulaq bolıp quy ǵaziyneńdi. Bar sen Oralǵa hám onnan armaǵan, Dala kochegarı, sóz saǵan endi! XXI Sonday ájayıp kún, Gúzdiń sáskesi. Aspan shırshalaǵan badıyaday kók. Hátte iyneliktiń qanatınıń sesi Qaǵazday ǵaǵırlar, jım-jırt dógerek. Bolıq jantaqlar tur malınıp sógi, Jolǵa tayarlanar gezende qańbaq. Órmekshiniń awı—názik órmegi Sımday jalt-jult eter, turǵanday jańlap, Dala shapqınshısı—dúbeley ǵana Uyıtqır óz-ózinen ǵalawıt tawıp. Sonday saltanatlı, Sonday márdana, Dala oyǵa talar, alǵanday zawıq. Bir ájayıp payıttı kútip turǵanday Ziyrek parasatlı bir ǵózzal kewil. Sır giznep, ashıǵın kútken hayalday Nurǵa tolıp tasqan dala edi bul. Al men she? Men nege sonsha ıntıǵıp, Nesin saǵınaman bul keń dalanıń? Ne isleymen jalǵız sahraǵa shıǵıp, Ne tileydi meniń sahrayı janım? Qushaqlaǵım keler súyip kózinen Bul qushaq jetkisiz sheksiz dalanı. Dúrlep ushqan qırǵawıldıń izinen Kózlerim telmirip qarap qaladı. Insan Jer—ananı súyiwi lazım! Biraq keń dalanı súygenimdey men,— Berns—arpa ańızın, Hafız—Shirazın, Geyne—Reyn suwın súye aldı ma eken! A, sen be? Ássalam, ustaz alasar! Otırmısań ele oylarǵa talıp? Bilemen, kóp qızıq oylar sende bar, Sende bar sabırlı juwas danalıq. Liykin jetpes meniń sabır-taxatım Kóz jumıp kún boyı oyǵa talarǵa. Alıslardı awsar tıpırshıp atım, Samalday ushsam der keń dalalarǵa... ...Minsiz gorizontta úndew belgidey Shanshılǵan vıshkaǵa ketip qıyalım— Tursam, kók aspandı jalaǵan tildey Burq etip aspanǵa shıqtı bir jalın. Ol gá jipek oramalday jelbirer, Gá almas qanjarday shaǵılısar kúnge, Gá kógis, gá ashıq ireńge kirer, Gá nurlı fontanday súńgir tereńge. Hám ol ashıq kókte joǵalar jıldam, Kúshinen qaltırar ayaqtıń astı. «Bul ne? Ammonal ma dúzde jarılǵan, Qurılıs ushın gewlep qoparǵan tastı? Atom dep qorqıwǵa hesh ireti joq, Bunda poligon joq, bul qawipsiz dala. Ya kosmosqa jáne ushtıq pa eken?» dep, Hayran bolıp tursam shúmip qıyalǵa,— Motor dawısı esitildi qasımnan. Bar shabısta eki mashina keler. Toqtaǵan biriniń kabiiasınan Kúlimlep bir tanıs adam úńiler. «Shayır!—dep baqırar maǵan qol bılǵap, Oylap tawıspaqsań ba dala oyların!... Dárhal suwǵa kirgen balıqlarday tap, Apaq-shapaq boldıq sorasıp bárin. «Anaw Shól táńirisi adam ırqına Kónbeymen dep lawlap, hallaslamaqta. Burawlawshılar bizdi kútip shırpınar, Kettik Ústúrt gazi atılǵan jaqqa! Bul jalın kishkene qosıq jazıwǵa Ilayıq jalın ǵoy dep úmit etemen...— Dep kóz qıstı maǵan quwaqılana, Sol ájayıp adam kúlimlep birden. Bilemen, onıń bul shoq házilinde, Ájimli mańlayında, ótkir kózinde, Máńgi qaysar, máńgi jas minezinde, Páki batpas saqal basqan júzinde,— Sáwlelener, seni jigerlendirip, Mártlik, ashıq kewil, aybatlılıǵı, Ómirge eń kúshli juwapkershilik, Keń peyilli rus azamatlıǵı. Al, meniń awıllas dostım áwdiyip, Turar qaptalında ulınday onıń. Alısta janǵan gazdi qalǵanday súyip, Qarar mańlayına sayalap qolın... «Knshkene»'bir kosıq deyseń be?—Meyli! Saǵan unaǵanday sóz taba alsam, Jazayın ómirimniń pitkenshe keyni, Jazayın, sen óziń hámdamım bolsań. Jazayın jollarda shańlarǵa batıp, Sen shóllerge segbir tartqan waqtıńda. Dala ármanların jatqan oyatıp, Sol ot júrek burawlawshılar haqqında. Jırlayıp senlerdi ómirim boyına, Shól prometeyleri, baxıt ustası! Eń jaqsı oylardı shaqırıp oyıma, Maqtayın siz jazǵan dala qıssasın. Dala ármanları—nurlı ármanlar! Jazayın...» Tuńǵısh gaz mánzillerine Eki júk mashina jol tartıp barar, Barar keń dalanıń betlep tórine. Shoferlardıń únsiz sózligi menen, «Xosh bol» dep qol bılǵar Nikolay aǵa. Azat qıyqıwlaydı. Esitpedim men, Samal jetkermedi dawısın maǵan... XXII Kel, kel, kúndey kúlgen ay júzlim meniń, Keń dalada júrip sır aytısayıq! Nazlı qademińdi saǵınıp seniń, Juwsanlar zarıǵar xosh iynsin jayıp. «Nesin súyer bul sırdanday dalanıń?» Dep meniń ıshqımdı qılma kustanı. Meniń pitizarım—ózińseń, janım, Sen—uyqısız túnim, dala ármanı! Bilemen, dúnyada sulıw jerler kep, Kórdim teńizlerdi, jasıl tawlardı. Kórdim dáryalardıń boyın kók-kembek, Kórdim gúl tóselgen jaǵalawlardı. «Hásseni, usında qalar ma edim» dep, Óttim arqanıń nuw toǵaylarınan. Hámmesin ıntıǵıp súyemen, al tek— Dalalar ayrıqsha qadirdan maǵan. Sebebi, meniń azat, sadıq ıǵbalım Maǵan wáde etken: bul dalalarda Seni ushırastırıp maǵan, dilbarım, Ishqıńa miyasar bolıwǵa bárha. Isenemen, keleseń dúzge sán berip, Dalamnıń ármanı, dalamnıń janı. Sennen mádet alıp, háwijge minip, Dúnya boylap jańlar dala dástanı. Meniń ıshqım, meniń saǵınıshlarım Ushqır samal bolıp aldıńa shıǵar. Tıńlap onıń yoshlı jaydarı sazın, Seniń kewliń meniń kewlimdi uǵar. Juwsan!... Onı sonsha jırladım aw kóp! Sahranıń juparı ol ırasında. Seni bánt eter bul qarapayım shóp Hám máńgi qalarsań meniń qasımda.