Joldas muǵállim

(Qaraqalpaqstan ASSR ınıń XXV jıllıq merekesine) O, ádiwli muǵallimim, ustazım Balalıq ómirimniń boldıń baǵmanı, Jetelep kirgizip mektep baǵına, Jegizdiq turmıstan shiyrin miywanı. Bir hárip úyretken adamǵa qırıq jıl Xızmet qılsaq, - ol da bolar deydi az. Siz ushın, siz ushın qosıqlarım bul, Dańq hem algıs sizge, qadirdan ustaz! Jaslıq sózim bolsın, Qoldı berińiz! Aldıńızda beldi buwayın bekem, Isleymen xalıq ushın, sınap kórińiz, Dúnyada eń sońǵı demime shekem. AWIL JOLINDA Saqıldaǵan sarı ayazlı yanvar, Betlemegen oǵan janlı janıwar. Muz ulasıp, Qıraw shashıp, Qar basıp, Qırdógerek zorǵa kózge shalınar. Bozǵılt kókte ay sáwlesi aqırın Jaqtırtadı joldıń qarlı taqırın, Omba qarǵa Batıp arba gúpshekten, Attıq kúshin alar hár bir shaqırım. Gúlmıyıǵı sepsip, hák ashqan arba, Geyde turıp qalar ombalap qarǵa, Janı ketip jalqawlanǵan jawır at Qamshıdan qaymıǵıp tartadı zorǵa. Altaqtaǵa jambaslaǵap arbakesh, Artta otırǵan adamǵa kóz salmas hesh. Shúw - shúwleydi, Gúńkildeydi, kúlmeydi, Ne qıların bilmeydi, Janǵa awır tiygen yańlı usı kesh. Geyde shorshıp, «bul qaysınday kún?» - deydi, Geyde oyı bult qoynına súńgiydi. Al artında jambaslaǵan jas jigit. Buyıǵadı, álle tońıp múlgiydi. Álle oylap keleshegin, baxıtın, Sınbaytuǵın saqıtın... Esley me ol tuwǵan awılın yamasa Internatta ótken jaslıq waqıtın? Ashlıq jılı ólgen ǵarip anasın, Ya oylay ma jańa awıl - qalasın? Kózin ashıp jańa ómirge jańa jol, Ya oqıtsam dey me ol Sawatı joq qaraqalpaq balasın?... Onı arbakesh ańlamaydı. Oy basıp, Otırıptı, alar jan joq oylasıp, Qan qalmaǵan túsinde. Al ishinde Jatqanday - aq eki jırtqısh shaynasıp. Tolǵanadı geyde ishten albırap, Oylanadı geyde murtı salbırap. Geyde ózin kúshli sezer qulshınıp, Geyde qorqar eti muzlap qaltırap. «Ámet» deydi kókte bultqa bir qarap, Qara bult kabaq túyer tunjırap. «Kolxoz» deydi, - bult artınan ay shıǵıp, Sıǵalaydı sáwle shashıp jarqırap. «Qanjar» deydi oń qaptalın sıypalap, Álle kimdi óltirmek pe qıyqalap? «Toqta» deydi ózin zorǵa jubatıp, Art betine kóz astınan bir karap... Qanxor ma, kim? Bunıń ózi qanday jan? Ya birew me, baxıt tepken mańlaydan? Álle adam, keship jannan kek ushıp, Dep umtılǵan: «kek jiberip qalmayman», Arbadaǵı jatqan jigit gúnasız, Bilemen men shúbásiz. Háy, arbekesh, sonda nege buwlıǵıp, Qansıraǵan qanjarǵa qol salasız? Miynetkesh xalıq awıllasıń, ellesiń Jat - jamayǵa qarsı birge bellesip, Túsip atır shın baxıttıń jolına, Sen júripseń qıysıq jolda túnletip... * * * Dúziw edi arbakeshtiń júregi, «Quday bar» dep kóp jıl baxıt tiledi. Sarı shayan, uwlı jılan azǵırıp, Bılay edi adasıwdıń dáregi: Qurban degen jigit edi bul kisi, Onı azǵırǵan jat - jamaydıń túlkisi, Atasınan qalǵan arba, qos ógiz, Jeti tanap jer - qoldaǵı múlki usı. Bir kúnleri ullı súren taslandı: Ayda - hay bir kolxozlasıw baslandı. Mine, kolxoz. Gedeyge sóz, bay - joǵal! Kolxoz jaqqa jaqınlatpa nusqańdı! Bay qayaqta? Konfiskele! Kolxoz kúshin kórsin ele, Jarlı bolsań, - Kel jıldam! Tur qatarǵa, Shap otarǵa, - Baylar malın jasırǵan ba, ne qılǵan? Kulak qaysı, Iyshan qaysı? Túrt atap. Buzaqı molla Kirse, «olla» Isiń onda dım shataq. Batrachkom bolsın Tóresh belsendi, Awılatkom, sal biyikten keńseńdi. Háy, jalmawız, Qanlı awız Ámát bay, Úz arańdı! Kórmeyik biz eńseńdi. - Hay, Genjebay! Qara jáne kulaq túr, Kelip qaptı - aw traktor! Baylar edi kók ógizin maqtaǵan, Gúndeńdi sen solay qaray ılaqtır!... Jańa tuxım usılayınsha sebildi. Artellesiw, mine, usılay kewilli - Bolǵanlıqtan, keshir - keshir, oqıwshım, Qızıp ketip, kóp awdardım kewildi! Mine, usılay artel qıldıq awıldı, Tıńlamadıq qar, borandı, jawındı, Jerdi tóktik, Shigit septik, Kúsh jektik, Jer awdardıq kóz alartqan jawıńdı. Qalıp qoyǵan sonda biraz jat adam, Jıynalıptı, - «kolxoz qurmaq qaytadan». Bári túlki, Bári qashqın, Bári sum, Házir, mine, iretme - iret aytaman: Sultan bolıs, bay balası Alliyar, Qalim pushıq, Dáwmurat bay bul da bar. Eset gúrre, Qalek maqsım, Ámetbay, Sháleke hám Kárim degen mollalar. Qap túbinde qalıp qoyǵan tunshıqpay, Jámlesipti ıqqa túsken ushıqtay. Alıńlar dep kóp jıladı, Dárwazanı tırmaladı, Asxanaǵa kire almaǵan pıshıqtay. Bárinen de jalınıshlı ún shıqtı, Kirdi, biraq, oq jılannan til shıqtı. Dán urladı, Mal urladı, Urladı... Skladqa ot berip te turmadı, Ziyanatlap qumarınan bir shıqtı. Aldadı da, kolxoz ishin búldirdi, Bir wákildi ebin tawıp óltirdi. «Suwǵa ketip ólipti» dep suwmaqlap, Qıynalısıp qayǵılı tús bildirdi. Urlıq aldaw, jala ádet - úrip bar, Taǵı sonday tolıpatqan búlik bar. Bárin islep, bir kúnleri qaqpanǵa Qurbandı da qıldı abaysız giriptar. Bir aqshamı úy aldında turǵanda, Ámet bay hám maqsım keldi Qurbanǵa. Aytqanı sol: - Erteń bir kún qaladan Bir muǵallim keletuǵın bolǵan ba? - Esitpedim! - Esitip qoy bilmeseń: Qutılmaysań onnan eger ólmeseń. Ortashanı, Qalǵan - qutqan baydı da Kolxozǵa sen kirseńdaǵı, kirmeseń, - Bári bir tek mal - múlkińdi xatlaydı. Xatlanǵanlar ala jipti atlaydı. - Haw muǵallim bilmey me tek mektebin? Ámet aǵa, bul ırasqa jatpaydı. Maqsımnıń da saqal - murtı silkindi, Sıyqırlandı, mırs - mırs etip bir kúldi, - Tek muǵallim degen, janım, atı ǵoy, Kelse tıyar awzıńdaǵı kúlkińdi. Tıńla, inim, kópti kórgen aǵańdı: Dinsiz eter qatın, bala - shaǵańdı, «Kafir bol» dep azǵırǵanda ózińdi, Qısqa kúnde qırıq uslarsań jaǵańdı. Qanday edik burın - erkin, toq edik, Jek kórgenge gózlep atqan oq edik, Tatıw edik, birge jedik tapqandı, Bay, ortasha arazlasqan joq edik. Xoja boldı, Qoramızdan mal aldı. Tepkiledi, Uramızdan dán aldı, Kúnshil dedi, Dinshil dedi, Bay dedi, «Aqır waqtı» bolmay, inim, ne qaldı? Sózdi tıńlamastay qanday eserseń? Is túskende bizden qalay kesherseń? Jer awdarsa, taǵı bir zań shıǵarsa, Bizden qalıp bir qap tarı isherseń. Aytqandı qıl, Qurban inim, muńayma, Dindi sıyla móhmin bolsań qudayǵa, - Ne qıl deysen, maqsım aǵa, endi sen, Kisi óltiriw degen sirá ońay ma? - Nesi qıyın? Alsın kafir sazasın, - Dedi Ámet ishke jıynap ızasın. Dedi Qurban: - Sır ashılsa sımpıyıp, - Jalǵız ózim tartaman ba jazasın? - Tartpaysań hesh. Qorqpa, Sırdı ashpaymız. Awılatkomǵa jala jawıp taslaymız, - Maqul ma ayt? - Ashıwdan qayt, qaraǵım, - Yaqshı desen, isti házirden baslaymız. Pıshaq haqıń - eki sıyır, bir ǵunan!... Malıń bolsa, óziń patsha, óziń xan, - Dep nasıbay atıp Ámet kóz qıstı, - «Mal» degen soń shıdap turmadı Qurban. Qurban jırtqısh ańday túsken qamaqqa, Tolqır oyı usap misli sınapqa. Almas qanjar ay nurında jarq etip, Qoldan - qolǵa ótip, tústi qınapqa... * * * Qurbandı jaw usılay aldap - arbadı, Sol sebepli qala betke barǵanı, Bugin mine sol bir «kafir muǵallim» Ózi menen birge otır arbada. Qalada da onı kóp jan maqtaydı, Hár sózinde diyqan mápin jaqlaydı. Sóyleskende Qurban onıń sózinen Iynedey kir ya qılaplıq tappaydı. - Baxıt deseń, kolxozǵa kir, bar, - deydi, Kúshti jıynap, iske ǵayrat sal, deydi, Ánekey jer, Tamshılat ter, Paxta ber, Húkimetten keregińshe al deydi. Hámme diyqan kúsh qosadı, isleydi, Jábdilespey isiń jolǵa túspeydi. Awırlıqtı mashinaǵa jeńdirip, Súren usı: - Artel - úlken kúsh - deydi! Dedi ol: - Birlesip kúshti qosamız. Dedi: - Bilimlenip, kózdi ashamız. Dedi: - Keńlik, zaman teńlik, zań taza! Baxıtqa biz usılay ayaq basamız. Isshi, diyqan kúshin qosıp turǵanda, Dákki berer keńes jolın burǵanǵa, - Muǵallimniń arba ishinde otırıp, Usı edi aytqanları Qurbanǵa. Qurbanda bar házir kúshli eki oy: Birewi - shın, biri - túpsiz, bermes boy. Ya kolxozǵa kiriw, yaki Ámettin Aytqanına kónip, jasaw qanlı toy. Oylar Qurban: qanjar alıp qolıma, Túseyin be qanxorlıqtıń jolına. «Joq, joq! - dedi birden, boyın tikledi, Kóz jiberdi ońı menen solına. Qır dógerek qara toǵay aybatlı, Qar borap tur. Álle qashshan ay battı. Joldıń qaptalında górdey góne tam, Sonda kelip Qurban atın toqtattı, Góne tamǵa bardı baslap joldasın, Qalıń qardan tazaladı jay qasın. Qolın úplep, shırpı shaqtı, ot jaqtı, Terip kelip torańǵıldıń shaqasın. Awıl alıs, Tań atıwǵa taqaldı, «Jılınayıq, suwqattıq ǵoy» dep aldı, Sóytip, Qurban nan shıǵardı qoynınan, Ekewi de toyǵanınsha jep aldı. Uyıtqıp boran, qar boratar basa - bas, Qurban tiklep joldasına qaramas. Búrseńlep ol otır tonǵa oranıp, Oy ústine oy keledi aralas. Oylar Qurban: «bul bir qolay jer eken, Toǵay ishi, shet, meńirew tór eken, Házir mınaw muǵallimdi jay etsem, Gúman etip kim maǵan ne der eken?» Oylar Oraz: «bul bir táwir kisi eken, Tuyıq minez, sóylesiw de kúsh eken. Bayǵus ǵana diyqan xalqı bawırım, Ótken ómiriń jılıwı joq qıs eken». Oylar Qurban; «shópshek terip turǵanda, Ne qıladı kók jelkeden urǵanda? Seytsem ǵoy men eki sıyır, bir ǵunan, Ámet baydan almayman ba qurǵanda». Oylar Oraz; «ul - qızları bar shıǵar, Ózi bolsa qaytpas qara nar shıǵar, Bunday mıqlı adamlardı oqıtsań, Ushar, erkin tomaǵasız qarshıǵa». Uyıtqıp boran, qar boratar basa - bas, Qurban tiklep joldasına qaramas. Állen waqta «inim!» dedi bet burıp, Júzinde tur kúlki, uyat aralas. Muǵallim de kewil bóldi jalt qarap, Qurban oyın bile almadı ol biraq. «Inim Oraz, gúnalıman» dedi ol, Keyin betin ayta almadı qaltırap. Hayran bolıp, dedi Oraz Qurbanǵa: - Ne ózi ol mısal gúna bolǵanda? - Awır gúna, azǵın ósek, haram oy, Erer me edim oǵan sana bolǵanda? Adasqannıń artına bak, ne shara! Namıssızban, júzim, kewlim qap - qara, Men házir bir adasqan iyt mısalı, Bettiń arın belge túygen biyshara, Shaytanlarǵa satıp namıs - arımdı, Jábir berip, Jarǵa urıp janımdı, Doslarım kim, Dushpanım kim? Bile almay, Aldı - artımdı kóre almay, - Tóge jazlap qaldım men haq qanıńdı. Kesh gúnamdı - degen gezde, jas júrek, Oynap ketti tas tiygendey bir bólek. - Bul qanday gáp? Aytıń atap, Ne ózi? Boranlı tún bunday házil ne kerek? Dedi Qurban: - Mınaw adam suwqıldap, Turıptı dep oylaysań ba qur aldap? Olay emes, - dedi Turdı ornınan, Túsi suwıq qanjar qolda jarqıldap. Bul ne sumlıq? Betten arı qashqan ba? Sala jaq pa jas júrekke, jas janǵa? Degendey - aq gúrlep dawıl, gúwildep Qar tozańın shashıp attı aspanǵa. Dedi Qurban: - Bolıp seniń kandarıń, Tókpek edim súttey taza qanların. Maǵan joldas bolǵan edi mınaw, - dep, - Shanıshtı jerge ǵarsh etkizip qanjarın. - Keshir inim, Keshir meiń, bawırım! Iyt Ámettiń dawlap júrgen dawınıń Bildim búgin kimler ushın ekenin, Aldıń mennen qarańǵılıq awırın. Sumlıq jaylap suwmańlaǵan surqıya, Salıp joldı, baslap meni bir qıya. Ózi menen birge Ámet meni de Bildim, erteń qılmaq eken zım - zıya, Maqseti sol iyt Ámettiń men ushın, Qarshıǵaǵa duzaq qurmaq jem ushın, Endigi sóz: Qurban bolsın bul janım, Elim ushın, Lenin ushın, Sen ushın! Nárestedey shırt uyqıdan seskenip, Oyandım men basıma huwısh - es kelip, Kózimdi ashtıń, Ustaz boldıń sen maǵan, Má, qanjarım, Usınaman men saǵan, Shákirtińnen bolsın saǵan estelik! Hesh joq eken kewlińde kir dáregi, Oqıw eken tolı jurttıń keregi. Jasart eldi, Oqıt jastı, ańlasın, Bayaǵısha qalmasın Qaraqalpaq diyqanınıń júregi. Tıńla dostım, Tıńla joldas muǵallim! Tıńla, meni oyatqan sen kúshln ún. Gúwa bolıń únsiz toǵay, aysız tún, Haqıyqatshıl jolǵa tústim men búgin... Diyqan kóksin kernedi sol kúshli ún, Mıyıq tartıp turdı sonda muǵallim. Ulıp boran, «Bul ne uran, - degendey, - Ǵazebimnen seskenbegen bular kim?» Dedi Oraz: - Jaw túlkiden sum bolar, Biraq jawdıń kózlerine qum tolar. Aydalada ayǵa úrgen tóbetler Kóshten qalıp, jol boyında gúm bolar. Qanjar tutıp, qanxorlıqtı kár etpe, Esińdi jıy, erme, dostım, Ámetke, Kolxoz saǵan haqıyqat jol, Keńes sol, Kóshten qalsań qutlı mákan dáme etpe. Taǵı talay gúresler bar, oylap qoy, Tur qatarǵa, kuralıńdı saylap qoy, Berdim saǵan qanjarıńdı qaytarıp, Kek tutqanda jawǵa qarsı qayrap qoy, Qıyanetshil qıysıq tartar sazasın, Nurdı irkip, sala almas sayasın, Taǵdirińdi almas qanjar sheshe almas, Gúres dawılınan shıǵar quyashıń. * * * Qurban sonda tuwılǵanday jańadan, Muǵallimniń qolın qıstı jalma - jan. Olar jolǵa túskeninde, shıǵıstan - Sáwlelenip atqan edi altın tań. KIYaNET I Báhár - báhár, janım báhár miymanım, Gúlge bezep kelseń Ámiw boyların, Palwan qızdıń kúlkisindey sıńqıldap, Baxıt sazın shalǵan gúmis suwlarıń. Báhár - báhár - baxıt gúli bostanım, Zawıqlanǵan sennen kewlim, jas janım, Qushaǵıńda sazǵa, gúlge bólenip, Tolıp tasar Qaraqalpaqstanım. Báhár - báhár, jumıs qızıp aynala, Solqıldaǵan som kókirek keń dala. Kókte quyash nur quyǵanda kúlimlep, Birte - birte kókshil dóngen say - sala. Kızıp miynet, jer bawırı solqıldap, Hasıl topıraq awdarılıp burqıldap, Gúrkiregen som deneli traktor, Paznaları jıljıp basıp, jıltıldan; Kókquwalap eshki, sıyır, qozı - ılaq, Qosıq aytqan shopan dawısı quldırap, Qosıq, kúlki, qus shawqımı, tasqın suw. Toǵayda shuw, kólde qıyqıw, gúwde - gúw, Erke báhár sazlarına sal qulaq! Kete almassań bir súysinip qaramay, Jańa awılǵa jarasıqlı jańa jay. Tur ánekey mektep mısal bóbegin Bawırına basıp kúlgen anaday. Qurım basqan meshit emes, bul basqa, Ushar ballar sabaqtan kesh qalmasqa, Jıńǵır - jıńǵır etip kúlse qońıraw, Shıpırlasıp tolar demde klassqa. Iqlas bolmay jas qumarı arta ma? Ádep penen otırısar partaǵa. Sálem berip kútip alar ustazın, Muǵallim de turar kúlip ortada. Kúlimlegen júzi báhár tańınday, Shákirtlerin jaqsı kórgen janınday, Balalardıń keypin ańlar kúlimlep, Muǵallim de súykimli edi qanıńday! Janga jaylı aǵızadı til mayın, Qızıq sózli, túsiniwge dım qayım, Hár kúni ol bilip turar sorasıp, Bul kishkene doslarınıń hal - jayın. Biraq, búgin ne sebepli ózinde Sharshaǵanlıq kórine me kózinde, Qayırılǵan qara shashı páriyshan, Bir qayǵınıń izi barday júzinde. Qayǵı basqan nege appaq ajarın? Nawqas kelip qıynadı ma ya janın? Muǵallimiń janday súygen jas júrek, Ańlaysad ba ustazıńnıń qıyalın? Ya bir qattı keyisnama aldı ma? Ya kewiline birew tańba saldı ma? Partshólkemniń jıynalısın shaqırıp, Túni menen ya uyqıdan qaldı ma? Dram krujok, yasli, - deydi, tınbaydı, Kúnde barıp klub isin ońlaydı. Keshte jáne sabaq berer likbezge, Ya jıynalıs... qullası, kóz jumbaydı. Kóz jiberiw isler ushın aldaǵı, Mektep isi - tiykarǵı is qoldaǵı, Partshólkemge sekretar bolǵan soń, Oǵan shóger gúllán istiń bir jaǵı. Kózin jumsa, tilegi sol oydaǵı: Kolxozshıǵa kóp tiygiziw paydanı. Jańa awıl bolsa mısal qaladay, Qızsa gúrlep mádeniyat maydanı. Atız bette gazet oqıp júrgen kim? Ol da Oraz... Tınbas mine kúni - tún. Aytshı bilseń, usındaydan jalıǵıp, Jábirlenip jabıǵıp, Álle sonnan sharshap júr me muǵallim? Joq - joq! Oraz «isim meniń qansha» - dep – Qıylanbaydı, qayta alǵa órshelep... Xalıq baxtına baylanıslı is bolsa, Qaytpaytuǵın intelligent - bolshevik. . Sonda nege qayǵı shegip jas júrek, Nege, sonda qabaq túyer tas - túnek? – Tıńla, qane! Tıńla, joldas oqıwshım, Qayǵısınan tez tabayıq bir dárek: II Apreldiń aysız túni aspanda Gewgim tarttı aydı bulıt basqanda. Bir mashina tawǵa mindi zımırap, Waqıt quptan mezgilinen asqanda. Ishte otır ún qatpastan eki jan, Biri shofer, ekinshisi bir janan, Shofer dos ta kesent bermes sulıwdıń - Shiyrin ǵana qıyalına oylaǵan. Baxıtlı dep sezip otır qız ózin, Oylaydı hám artta qalǵan kolxozın. Eske túser súygen yardı oylasa, Sońǵı súyiw - ıssı qushaq, aysız tún... Oylar sulıw: Tórtkúl kórmegen qalam, Sletqa da kelgen bolsa kóp adam, «Ortaǵa shıq, sóyle», dese, sóz tawıp, Ne aytaman, ne sóyleymen men nadan? «Aytaman ba, «júz kilodan terdim» dep, Tań atpastan «paxta atızǵa kirdim» dep, Albırasam ne qılaman hawlıǵıp, Jas júregim alıp qashsa dúrsildep? Sóyleyin dá! Uyalıp ne, hálegim, Toqta, nege sháwkildeydi júregim? Sóylemesem, jerge taslap Orazdıń – Qoyǵanım - aw «sóyle» degen tilegin! Gúljan usılay tolǵanadı, oylaydı, Kúshli sezim jas júrekte qaynaydı. Paxta tergish barmaqların shashına – Kúlimsirep oraydı da oynaydı. Usı gezde mashina da zımırap, «Urı sayǵa» túsken edi quldırap, Aldı bóget, tura qaldı mashina, Bes adam tur tumlı - tustan qamalap. Mashinanı tuttı alǵa júrgizbey, Úndespeydi awzın buwǵan ógizdey. Shofer shıqtı ruchkasın qolǵa alıp, Urdı olar bas salıp. Tuttı qızdı bir awız sóz degizbey. Bulqındı qız kónbeymen dep «oynıńa», Awzın tańdı sharshı salıp moynına. Iyttey talap qarsılasqan bir jandı, Baylap alıp Gúljandı, Sińdi barıi qarańǵılıq qoynına. Aq tánine jara saldı, er battı, Taldı sulıw shıńǵırdı da dım qattı. «Xosh bol, Oraz!» degen sońǵı dawısı Tasqa soǵıp, jıralardı jańlattı. Turdı shofer mashinaǵa xod berdi, Tas bógetten ebin tawıp ótkerdi, Kustay ushtı, Barıp tústi Tórtkúlge, Sol aqshamda sum xabardı jetkerdi. Tún ishinde arǵımaqqa er salıp, Qıran qustay taw tárepke ser salıp, Ǵazep penen altı atlı Tórtkúlden Shıqtı sol kún muzday temir qursanıp. Shımbayǵa da jetti xabar sol túni, Muǵallimdi oylandırıp hár kúni, Qıynaǵan sol ar - namısın, jas janın - Usı edi máseleniń terkini. Kurban menen atqa mindi jeti er, Joldı baslap eki milicioner. Arǵımaqlar jer tepsinip kisnesip, Omırawdan oyma kóbik aqtı ter. III Mine úsh kún muǵallim bir kóz ilip Uyıqlamaydı júzde qayǵı sezilip, Ot ishinde órtengendey namısı, Xorlanǵanday jas júregi ezilip. «Qal» dep Qurbap nege kúydi, part boldı. Búgin Oraz «námárt», basqa márt boldı. Kútilmegei ayralıqtıń azabı, Qayıspastay jas kewilge dárt boldı. Kek jalını kernese de erte - kesh, Bul kishkene doslarına sır bermes, Oqıw - oyın quwǵan muńsız gódekler, Ustazınıń bul qayǵısın dım bilmes. TAWDAǴI AYQAS Oraz aman kelgennen soń qaladan, Ábden qorqıp bul muǵallim baladan, Maqsım, Ámet qarmalawǵa tal tappay, - Qashqan edi bir aqshamda aradan. Jıynap barlıq qashqın yarıw - jorasın, Adamshılıq ardan ashıp arasın, Baspashı bop, tún ishinde jol tosıp, Mákan qıldı Qara tawdıń jırasın. Qız jóninde Ámet aldı xabardı, Bir quwanıp, bir qızarıp, bir jandı... Mashinanıń jolın bógep eriksiz - Solar edi alıp ketken Gúljandı. Sezbes sulıw arqadan er batqanın, Aqqan qanı shashlarına qatqanın. Esin jıydı, bildi sonda aynasız Awzı qulıplı bir úńgirde jatqanın. Tańnıń aldı shútik shıra jıltıldap, Janar edi. Birden esik shıyqıldap, Ashıldı da kirdi birew - «shoq saqal», Kúldi jırtqısh dawıs penen qarqıldap. Jaqınladı ash qasqırday ırsıldap, Kózi ketken shıǵatınday tırsıldap. «Muǵallimniń kelinshegi qalaysız?» Dep keketip kúlip qoydı mırsıldap. Kórgende qız «shoqsha saqal» sarını, «Ámet!» dedi, bir kórgennen tanıdı. Qara kózde ketkendey ot tutasıp, Lawlaǵanday boldı kektiń jalını. Kúldi Ámet Gúljanǵa kep asıldı, Qız bir urdı, - suw sepkendey basıldı. Gúljan Tart qolıńdı qanıpezer kórgensiz, Kónbeymen men túsirseń de jasıldı. Joǵaldı dep júrsek seni qayaqqa, Azamatlıq ardı basıp ayaqqa, Usınday bop júrip be ediń, Ámetbay, Basshı bolıp gileń urı - sayaqqa? «Mártebege» jetipti ǵoy qolıńız, Usı ma edi izlep tapqan jolıńız? Qutlı bolsın joldı tosıp, qan tógip - Jolawshıdan tartıp alǵan tonıńız... Ámet Soyayın ba sóylep turǵap kúyińde? Shaynamastan jutayın ba, jiyin be? Mazaqlayjaq adamıńdı tawıpsań, Ne bılshıldap turıpsań? Otırǵanday muǵallimniń úyinde. Ash kózińdi, tursań házir qayaqta, Shashlarıńdı taplayın ba ayaqqa! Gúljan Haywanlıqqa más bop tasıp - toldıń ba? Ket, ket, joǵal! Turma meniń aldımda! Muǵallimnen ketsin óziń sadaǵa - Karaǵısız elge, bala - shaǵaǵa - Adam etin jeytin haywan boldıń ba? Hálek bolma, tamaǵıńnan ótpeymen, Ótkende de bosqa ótip ketpeymen. Anaw meniń elim, xalqım, doslarım, Jalmanar bul baslarıń – Jalbarınıp, sennen miyrim kútpeymen, Sen házirshe zorsań maǵan. Biraqta, Erteń óziń ilinerseń duzaqqa. Ámet Eldi bılǵap dinsizlikke shatıldıń, Aqıl aytsaq, qarsı oq bop atıldıń, «Oqıymız» dep hayal - qızdı azǵırıp, Bárin jıynap jazdırıp, Ol da azday iyt Orazǵa satıldıń. Maǵan tarlıq qıldı tuwǵan awılım, Oraz deseń tastay qatar bawırım. Pıshaq urıp moynın julıp ketpesem, Sol oyıma jetpesem, Túspey keter ústimdegi awırım, Háy, miyrimsiz qanǵa kumar pıshaǵım, Sal moynına qızdıń ájel oshaǵın. Esaplayın birinshi kek qayttı dep, Jatsın jayıp qara jerge qushaǵın! Umtıldı Ámet qanjar oynap qolında, Ańlamadı ne bar ońlı - solında. Biraq toqtap qaldı qolı, pıshaǵı – Joqarıǵa kóterilgen halında. Túsiniksiz bolıp ketti bir ayqas, Ámetti dım albırattı zor shayqas, Búgirletip basqan birew Emetti – «Ákel, janım - dep baqırdı - jumır tas»,. Bul qanday jan - bile almay Gúljan da, Ne de bolsa járdem berdi bul janǵa, Tas ákeldi, jawız Ámet tırıp etpey, Jattı gúm bop tóbettey, Urtına tas salıp, awzın buwǵanda. Buǵawlanǵan jırtqısh ańday bulqınıp, Jattı Ámet tastı shaynap julqınıp, Tanıs emes adam qızǵa sozıp qol, «Júriń berman» dedi ol, - Gúljan qızǵa mıyıq tartıp bir kúlip. Gúljan turıp Ámetke bir saldı kez, «Bizge salǵan qaqpanıńa keldiń gez, Qashsańdaǵı usılay seniń taǵdiriń, Tifiw».,. dedi, sırtqa atıp shıqtı tez. Ámet mingen Boz tarlandı oynatıp, Mindi sulıw polat suwlıq shaynatıp. Baxıt pa ya baxıtsızlıq... Qız hayran, Tartıp ketti eki jan – At tuyaǵı tawdıń tasın jańlatıp. II Sholpan nur qoynına sińip ketkende, Tań aǵardı sonda shıǵıs betten de... Móldir suwı mólt - mólt etken bir bulaq, Tústi olar sol bulaqqa jetkende. Kim eken ol, jol baslawshı bul kisi, Nege oynar bet awzında kúlkisi? Orta boylı, seldir saqal, qızıl júz, Birewlerge... usap tur ǵoy túr - túsi. Mine attan tústi bulaq basına, Qara mıltıq súyeldiǵoy qasına, Suwǵa qanıp, shılım shegip otırıp, Dedi qızǵa: «Ayt qaraǵım, jasırma. Qaydan ushıp kelip tústiń duzaqqa, Qalayınsha tap boldıń bul azapqa? Atıńdı ayt, jónińdi ayt, qarındas. «Ósken jeriń jaqın ba ya uzaq pa? Dedi Gúljan: «Shıqqan mákanım Shımbay, Kórmep edik hiylelerdi biz bunday. Atım Gúljan, Arzı kólde awılım, Beksıyıqlı diyqan atam Turǵanbay. Tap jańaǵı qara úńgir qoynında Buǵawlanıp buwılǵan jan qolıńda, Ash qasqırday aran ashıp urınıp, Kolxoz ishin iritpek bop búlinip, Jan sawǵalap qashqan edi sońında. Elden bezıp, tawdı gezip qanlı awız, Baspashı bolıp júrgen eken sol jawız. Urı sayda mashinanı qamalap, Bizdi tuttı sol qan isher jalmawız». Kolxozǵa da sansız tiygen ziyanı, Bir basına boldı eki hayalı. Ǵarrı iyttey nápsin ashıp uyalmay, Bizdedaǵı bolǵan edi qıyalı. Paxtakeshler sletına - Tórtkúlge Keshewillep baratkanem sol túnde... Tiri bolsa bolar edi shoferim, Álle óldi sol ayqastıń ishinde. Joldı tosıp jolawshını qamasa, Tartıp jaza, kórer ele «tamasha»... Ayıp kórmeń, sóyleń endi ózińiz – Qaydan júrgen edińiz, Usılardıń birisiz be yamasa?» Degeninde ol kisi de bir kúlip, Ájepsinip, turdı biraz irkilip, - Olay deme bizdi, Gúljan qaraǵım, Bizden awlaq jol ańlıǵan túlkilik. Kórdiń be ya kórmediń be, bul jaǵın – Bile almadım. Nazarxanda turaǵım. «Erkin qaraqalpaq» degen kolxoz bar, Sol kolxozdıń saqshısı edim, qaraǵım. Atım Tplep, kiyik awlap júripem, Túnge qalıp, attı ertlep turıpem. Bir top atlı ótip ketti tusımnan - Sol úńgirge bet alǵanın kóripem. Bir biyikten kórip turdım sıǵalap, Tas úńgirge kirdi seni arqalap, Seni taslap bekkem qulıp urdı da, Gúbirlesip turdı da, Taǵı tarttı bir tóbeni jaǵalap. Qulıp berik eken - dáme etpedim esikten. Qaǵıp edim - jan bolmadı esitken. Qıya tasta mıltıǵımdı qolǵa alıp, Ańlıp jattım ser salıp, «Tań attı ǵoy, nege olar keshikken?» Dep jatırsam, tap bayaǵı jıradan Tań aldında keldi olardan bir adam. Attı baylap kirdi ishke abaylap, Táwekel dep, alısıwǵa bel baylap, Ileskenim edi ǵoy sol aradan... Tıńlap turdım barlıǵın da sóziniń, Sende kegi bar qusaydı óziniń. «Muǵallim» dep qaqsadı ǵoy sonshama, Kim edi sol otın alǵan kóziniń? Qızıl payda boldı qızdıń túsinde, Sóyler, lekin, sır bermegen pishinde. - Atı Oraz Dáwletbaev, Qıpshaqtan - Barǵan edi yanvardıń ishinde. Tım - tırıslıq dawam etti birazǵa, Dedi mergen: «Ras - aq sol Oraz ba? Aman - esen júr eken ǵoy bawırım, Jibermedi aw bir japıraq qaǵaz da. Qos dánedey shıǵıp edik xanadan, Bir emishek emip edik anadan. Shımbay bette aǵartıwda islewge Ketip edi buyrıq alıp jańadan, Aman - esen kórseń barıp inimdi, (Xat jazıwǵa joq ǵoy qaǵaz - qalem de) Jazǵa taman men de barıi qaytaman, Kóriskenshe duway - duway sálem de. Qane endi bosqa turıw jaramas, Waqıt qıstaw, jaǵdayǵa qaramas, Búgin túste ashıladı slet ta. Qamshını tez ur atqa, Kún shıqpastan jolawshıǵa aralas. Jolıń bolsın! Keńnen serme qanattı, Xosh qaraǵım, - dedi, qolın uzattı, - Xosh, rahmet. Biz kútemiz el bette, Jazda barıń álbette, - Dep shıǵısqa burdı tezden qız attı, Azat qızdıń kewli suwdan shalqıdı, Tarttı atqa jez bawırdaq qamshını, Turdı mergen qız qarasın gúzetip, Attıń erin dúzetip, Betten súyip tawdıń tańǵı salqını. III Tústen keyin sabaq baslap jańadan, Tapsırmanı tekserip bir baladan – Turǵan gezde muǵallimdi klasstan Esik qaǵıp shaqıradı bir adam... Dedi Qurban: - Utıp shıqtıq «oyında», Dushpanlardıń qanın quydıq qoynına. On úsh atlı eken Ámet baslaǵan, Tawda buqqı taslaǵan, Tuttıq bárin, «Ashshı saydıń» boyında. Tórtkúlden de kelgep eken altı atlı, Bizler menen bir qatarda oq attı. Mınaw Jáliy baspashınıń úshewin Úsh oq penen turǵan jerde sulattı, Taw qoynınan ashtıq qoyǵan qómngin, Soyǵap eken maldıń saylap semizin, Ómir, ólim arpalısqan ayqasta Bir oq jedi - óldi Ámet ógiziń. Tilep degen jigit ańda júr eken, Jawdan qaytpaytuǵın naǵız nar eken? Mergenlikte tańlandırdı talaydı, Seni kóp - kóp soraydı, Seniń menen janday tuwısqan eken. Tańlandı Oraz: - Ne, ne? Tilep dediń be? Awa, Tilep, bir anadan ediń be? Ókpeleydi. Sálem ayttı qısıp qol, Usı jazda keletuǵın boldı ol, Kelgeli xat jaza almaǵan ediń be? Awa solay, aǵam edi tuwısqan, Sonnan keyin? - Shıǵa keldi quwıstan, Sóylestik biz. Ájel menen shayqasıp, Gúljan ushın Ámet penen ayqasıp, Qutqarıptı qanlı tırnaq uwıstan. - Ámet urlap minip ketken boz tarlan, Sonı minip ketken eken ol arman. Sol ayqasta buǵaw qıyıp, er batıp, Jaralanǵan deydi Gúljan sol qoldan. Sur qanjardı qayrap kektiń tawına, Salsam degen edim kolxoz jawına. Aytqanımday sol sózimnen bir shıqtım, Oń janbastan bir suqtım, Maqsım kelip ilikkende awıma, Bárin tuttıq, tórt baspashı jaradar, Biziń menen kele almadı barabar, Kóptiń kúshi - taw suwınıń tasqını, Qarsılasıp qaysınday kúsh tura alar, - Degeninde boldı Oraz shadıman, Yosh dáryası haǵlaǵanday saǵadan, Jigitlerge alǵıs aytıp qol qısıp, «Meniń qaytpas mártlerim» dep tolıqsıp, Qurbandı kep qushaqladı jańadan. ARZIGÚL BALLADASI Qanday sulıw jupar iyisli jaz ayı: Jazda men de sóz arnasın qazayın. Mıs qazanday qaynaǵanda saratan, Berilmey me qıs toqsannıń sazayı? Sáskelikke waqıt qalǵan shamalı, Shıq puwlasar, «elp» etpegen samalı. Jerdi qushqan erkin miynet ıshqında Kewil shalqıp, ushqan adam qıyalı. Kómkerilip kózdi tartqan kák egis, Terbelisip basıp bılǵar tep - tegis, Qaytpas miynet - qattı qollı tábiyat, Arpalısqan qızǵın gúres, óshegis. Salmalarda suw aǵadı quldırap, Paxtalarda sansız túyme sıldırap, Ketpen urǵan qız - kelinshek basında Jipek sharshı nur qushadı buldırap, Kanalda suw astın - ústin lepirip, Aydınında aq shabaqlar sekirip, Gúrkiregen «Paxta abadtıń» tarnawı Qazan tolı súttey tasıp, kópirip... Jasıl japıraq jayǵan kókli ormanım, Esimde bar talay oynap barǵanım, Toǵay túsi totı qustıń párindey Kórmeyseń be mıń qubılıp turǵanın! Qalay ushar bunda búlbil sayramay, Qaytip shıdar erkin kewliń jaynamay! Qarsı aldında móldiregen Arzı kól, Gúlge bezep ornatılǵan aynaday. Erke Ámiw, qaraqalpaq elleri, Kolxozımnıń usı gózzal jerleri, Usı jerde talay terin sıpırǵan Mınaw júrgen haq miynettiń erleri. Ay nurına múlgip aydıń túnleri. Zawıq baǵıshlap túrli qustıń únleri, Usı jerde, usı kóldiń boyında Neshshelerdiń ótken jaslıq kúnleri. Bulaq sesti qıyal terbep sıldırap, Ay sáwlesi suw betinde qaltırap, Talay jaslar tún qoynında urlanıp, Usı jerde yarın kútken albırap. Qosıq dawısı qalǵıǵanda alıstan, Jas kewilde ıshqı otı alısqan Usı jerde jambaslaǵan jas shayır, Talay sapar muza menen tabısqan. Burın bunda toǵay múlgip, sel basıp, Azǵın shópler torańǵılǵa tırmasıp, Bulaq suwı kóz jasınday móltildep, - Kóldiń suwı qayǵı menen sırlasıp. - Muńlı edi erke búlbil naması, Ósken gúldiń bolmadı hesh panası. Gújim ósti quw sırıqtay quwarıp, Adamzatqa ház bermedi sayası. Mine, búgin ǵır átirap jaynaǵan, Tamıljıtıp tań búlbili sayraǵan, Kórdiń be sen, Arzı kóldiń boyında, Búgin turmıs masayraǵan, qaynaǵan? Kún kúlgende altın nurǵa malınıp, Gúljan sonda álle kimdi saǵınıp, Qoydıdaǵı qolındaǵı ketpenin, Otırdı qız jasıl japıraq jamılıp. Júz qubılıp sayray berdi búlbil de, Gúljan oyshań kózin saldı bir gúlge, Júyrik qıyal qızdı artqa jetelep, Arzıgúldiń sırın saldı kewilge. Shıt káylektiń jaǵasınan jel kirip, Sıypar biraq, ayanıshlı túr kirip - Oylandı ol. Qıyalına tereńde, - Otırǵanday boldı bir qız telmirip. Qız tıp - tınısh oyǵa batıp qaldı da, Bir burımın artqa qaǵıp saldı da, Suwǵa qolın aparǵanda eńkeyip, Bir dana gúl tústi kelip aldına. Albırap qız betin burdı jalma - jan, Gúl jay ǵana ketti ıǵıp armaǵan, Aqsha júzge qan jıyılıp, mısalı - Xabar berdi jańa pisken almadan. Qara, áne, albıraǵan júzleri, Qanday sulıw oynaqshıǵan kózleri, Esitiler, tıńla áne ashıwlı - «Kim ózi» dep sıbırlanǵan sózleri. Qashpaq bolıp qaymıqkanda qılt etip, Taǵı bir gúl tústi suwǵa «shılp» etip, Qız jóneldi. Biraq, jigit bir ǵarǵıp - Aq bilekten tuttı kelip «shırp» etip. - Jiber Oraz, usınıń da ádet pe? - Gúl qayaqta? - Qara, áne, suw betke! Tastadıń ǵoy, óz qolıńnan berdiń be? (Jigit erni bara qaldı bir betke). Tósin basıp, qaymıqqanda qız shaqqan, Jigit qolı belge oraldı oń jaqtan, Aqırında juwasıǵan jas júrek Orın aldı áste ıssı qushaqtan. Dúrs - dúrs etip barıp júrek basıldı, Aq bilekler moynına da asıldı. Asaw kewil tilge kelip jaylasıp, Sózge keldi, qızdıń kewli ashıldı. Jaslar sáwbetine gúller iydi bas, Torańǵıllar japtı olarǵa kók lipas, Jarasıqlı janǵa jaylı sóz benen – Házillesip otır, áne, eki jas. Bir máhálde ayttı Oraz Gúljanǵa: Burın bunda bir hádiyse bolǵan ba? Bileseń be áńgimesin Arzınıń? Aytıp bershi, - dep qıyılıp turǵanda, - Móldpr suwǵa sulıw bir kóz tasladı, Gúl júzikli qoldan jigit usladı. Jambasladı kól boyında eki jas, Gúljan sol bir áńgimeni basladı: * * * Bir zamanda Uzaq degen bay bolıp, Ótken edi tórt túligi say bolıp, Qamshı tawlap, adam awlap, el jawlap, Oǵan hesh kim kelmeptimis tay bolıp. Ashıw qıssa kózlerinde ot janıp, Qahárlense qamshısınan qan tamıp, Zulımlıǵın ótkeripti ólgenshe, Biler eken awıldaǵı bar xalıq. Muwsa ǵarrı hám de kempir Qırmızı, Boldı olardıń Arzı degen bir qızı. Sulıwlıqta túnde shıqsa dalaǵa, Taqlanǵanday edi kóktiń juldızı. Sóz marjanın dizgen shayır - shiyrin til, Dawısına tańlanıptı hár búlbil. Ótkergende on jetinshi báhárdi Tústi bóksesine shashları súmbil. Kózi túsken kórkke bende bolǵanday, Álipayım kelgen minezi qanday, Appaq tisi ay nurına shaǵılısıp, Awzın ashsa turar dizgen marjanday. Júreginde saqlap namısın - arın, Júrgeninde tilden tógip muń - zarın, Hátte onı kórse kempir - ǵarrılar Esler edi essiz jaslıq shaǵların. Kóp jigitler kórip ózin tuta almay, Kórgen menen sóz aytıwǵa bata almay, Ne jigitler júreginde ot jandı, Tóseginde tınısh uyıqlap jata almay. Ǵam qayǵısın qara shashtan uzaytqan, Tún ishinde qosıq dawısı qız aytqan – Dóńbekshitip kempir - shaldı oyatıp, Eljiretip kóp qızlardı muńaytqan. Sol Arzını toqallıqqa alıwdı, Oylap Uzaq kóp jumsadı qarıwdı. Malǵa jıǵıp sorlı qızdıń atasın, Bir kúni ol alıp ketti arıwdı. Qız dáwranı ótti mısal kórgen tús, Hesh nátiyje shıǵarmadı óshegis. Talap izlep ketken yarı Qarajan. (Ketpegende qoldan kelmek qanday is?) Sorlı qızdıń janı qaydan jay tabar, Qarajan dep kózlerinen qan aǵar, Segiz ayda «joqarıda» Qarajan - Óldi degen esitnldi sum xabar. Uzaqbayday ǵarrı iyttiń azabın – Arqaladı qayǵı basıp qabaǵın. Kúnde dóhmet, kúnde qorlıq, Arzıgúl – Tarta almadı awır turmıs azabın. Kúnler ótti. Erkinlikti saǵınıp, Hásiret shekti jas kewili jabıǵıp. Bir aqshamı kól boyına keldi qız, Aysız túnnen qara jawlıq jamılıp. Bir tún edi kókti bulıt qaplaǵan, Álle qanday perdelep sır saqlaǵan. «Arzı keldi, Arzı keldi» degendey, Kól qusları shuwlap tınım tappaǵan. Tappas sulıw dártleriniń dawasın, Elestirmes gúzdiń ızǵar hawasın. Tur jaǵada jasıl túsken aǵashtay, Jel terbetip onıń muńlı namasın. Sherli nama kewil sherin molaytqan, Bul qosıqtı sonnan beri el aytqan. Sol bir kúnde suw boyında sıńsıtıp, Bul qosıqtı yadlap qalıp kól aytqan. Bul namanı búlbil tıńlap tańdaǵı, Kulaq túrgen qırdı gezgen ańdaǵı. El awzında ertek bolıp jónelgen Mınaw edi qız qosıǵı sondaǵı: «Tar qapeste ósken sorlı Arzıman, Baslarıma qayǵı saldı tar zaman, Oynap ósken biradarlar bol aman, Alıs jolǵa sapar shektim men búgin. Júrek bawırım lala yańlı qan bolıp, Qara shashım tozdı páriyshan bolıp, Kózim jasqa, kewlim hásiretke tolıp, Qarımay belimdi búktim men búgin. Anam meni bay qızına teńgerdi, Atam sorlı meni maldan kem kórdi, Zar jılasam kózde jasım kim kerdi? Kózimnen qanlı jas tóktim men búgin. On segizde tústim zalım Uzaqqa, Iyt Uzaqbay saldı meni dozaqqa, Urıp - soǵıp kúnde qoyıp azapqa, Sabır dárwazasın jıqtım men búgin. Anam qaldı, alıp ketti úyimnen, Jas tánime suwıq etti kiyimnen, Báybishe ǵarǵısı testi miyımdı Bul zarlı zamannan keshtim men búgin. Otırsam basıma, tursam ayaqtan, Hasıl tánim jara boldı tayaqtan, Kiyik edim, taslar kaqtı tuyaqtan, Kaytıp kelmes jolǵa tústim men búgin. Jazıqsızdan súyeklerim kúyretip, Jas tánime almas qanjar túyretip, Ol da azday urdı aw atqa súyretip, Bul jerlerge zorǵa jettim men búgin. Sorlı kórkim bul álemge órt salǵan, Jas janlardıń júregine dárt salǵan, Qayda jarlı qızın baxıtsız qılǵan, Dúnyadan qol bılǵap kettim men búgin. Turǵan jerim tereń suwdıń jaǵası, Kórinbeydi óz úyimniń qarası. Haywan eken kórgensizdiń balası, Ájel aǵıwınan ishtim men búgin. Kún tuwǵanda sol zalımǵa oq atıń, Qayǵı doynaǵınan sındı taqatım. Keldi, doslar, xosh aytısıw saatım, Janǵan shıraq edim, óshtim men búgin. Xosh elatım, xosh doslarım janajan, Hosh bol endi aq sút bergen anajan, Uyıqla tınısh, súygen yarım Qarajan, Dúnyadan ármanlı óttim men búgin. Neshe janlar bizdey qorlıqta ótken, Aqqıw edim aydınında erjetken, Al qushaqqa, hasıl kólim, súy betten, Qoynıńa ózimdi attım men búgin!...» Suw qoynına ózin attı Arzıgúl, Bir ıshqınıp qaldı xosh hawaz búlbil. Jan - janıwardan jasırǵanday Arzını, Sıyqırlanıp tınıp jattı sırlı kól. Erke qızdan ayırılıp el qaldı. Aq maralın qushıp tereń kól qaldı. «Óldi - óldi» dóp sıbırlap shóplerge, Qır qoynında ızıń qaǵıp jel qaldı. Eldi oyattı suwdan shıqqan jańǵırıq, Qırdı oyattı ashshı dawıs jańǵırıp. Qızdıń muńın aytıp jılap tınımsız, Aydalaǵa ketti samal qańǵırıp. Turdı dawıl jalt - jult oynap nayzaǵay, Atqan oq bop bulıttı testi nayzaday. Muńlı gúller basın iyip muńayıp, Búlbil qaldı bir ómirge sayramay. Kól boyında tógip kózlerdiń jasın, El joqlaptı súyip tuwǵan balasın. Sonnan beri Arzı qızdıń atına Qoyǵan eken awıl kólin, dalasın. Mine, solay bir zamanda bul jerde, Biyshara qız qańǵırıptı túnlerde. Ayanıshlı muń túsedi yadıńa. Elesletseń sol bir qara kúnlerdi. Degeninde eki kewil eljirep, «Sırlarım kep, uǵar bolsań kel, júrek» Degendey aq Arzı kóldiń aydını Tal sayasın jamılıp tur móldirep. On tórtinen tuwǵan ayday jamalı, Qızdıń shashın jelpip jupar samalı. Boyın kernep tasqın ǵayrat, quwanısh, Sharıqladı palwan qızdıń qıyalı. Elge ırıs, erge quwat, sán bergen, Kolxozımnıń talmas bilek qızı sen, O, sen arıw Arzıgúldiń áwladı, Men de seni shın kewilden súyemen. Halqıń menen aydın jolǵa atlanıp, Sayra, janım, saz namaǵa shadlanıp. Seniń namań quwanıshtıń naması, Eldi gezer tilden - tilge yadlanıp... UShIRASIW I Sekund soǵıp saat sesti shırtıldap, Strelka shabandozday jılpıldap, Neshshe báhár, neshshe ay da, neshshe kún, Shad ómirden berip ún, Ótip attı tusımızdan shırpıldap. Aylar qızıq - ótken ómir báhári, Kúnler qızıp iske keshi - sáhári, Kúshler buzıp eski turmıs esigin, Shadlıq ozıp, ketti turmıs záhári, Ómir gúllep sheshek attı qulpırıy, Jer gúllendi mıń qubılıp, túr kirip Awıl gúllep ǵurǵınlasıp xojalıq, Halıq shadlandı jańa turmıs gúrkirep. Bala baqsha, mektep, klub sarayı, Boldı awılda mádeniyat orayı. Bilimlengen qız - jawannıń kórkindey, Jaynap ketti kolxozlı awıl shırayı. Nálshe ósti japıraq jayıp, gúl jayıp, Oraz kelgen jılǵı ballar ulǵayıp, «Taza kúshte» mektep bilim oshaǵı, Jas áwladlar menen toldı qushaǵı. Kórkin kórip, qane únin tıńlayıq. Jańa turmıs jańa awılǵa ılayıq, Sayalardan salqın lázzet alayıq, Kel oqıwshım, Arzıgúldiń awılı Jańarıptı, sayran etip barayıq! Mınaw biyik Arzı kóldiń jaǵası, Anaw shoq tal Paxtaabadtıń saǵası, Mınaw awıl kók japıraq jamılǵan, Joldı basqan qalıń terek sayası. Mınaw ne jay? - Bul kolxozdıń keńsesi, Gúllengen baǵ mınaw oń jaq eńsesi. – - Al mınaw she? - Kórmeyseń be jazıwın? - Há, túsindim... Esitildi qız sesi - Klub eken. Al mına jay monsha ma? Áytewirde puxtalaptı aw sonshama. - Mınaw mektep, anaw bala baqshası, - Tap qatırıp sulıwlaǵan qanshama. - Mınaw dúkan, - Dúkanshı kim? - Turǵanbay. - Sawatsız ǵoy... basqa adam qurǵanday? Joq, likbezden sawat ashtı, ol házir - Iyni kelse buxgalter de bolǵanday. - Oho, ǵarrı kelgen shıǵar birazǵa! - Kelgen shıǵar... - Qızı isley me kolxozda? - Brigadir boldı bıyıl. - Usınnan – Úsh jıl burın qosılıstı Orazǵa. - Oraz qayda? - Mektepte ǵoy bayaǵı. - Mine mektep baǵı bunnan buyaǵı. - Baslawısh pa,.,? - Joq, ol házir keńeyip, Jeti jıllıq mektep boldı ayaǵı. - Mine keldik, qara qanday tamasha! Ras, dostım, kóz toymastay qarasa. - Direktorı Dáwletbaev siz aytqan, - Kóreyik pe mektep ishin yamasa? - Mine qızıq, mektep ishi bezelgen – Bayaǵıdan pútkil basqa, - dúzelgen. Keń tereze, jıltır esik, taxta pol, Diywal appaq, girbiń tússe kóz ilgen. - Sálem, Sizge jas áwladlar jańadan, Jańa zaman perzentleri - jańa adam! Sálem sizge húrmetli dos muǵallim – Kópten tanıs Dáwletbaev janajan! Aytıń qane, isler qalay, hal qalay? Kórmegeli jıllar ótti bir talay? Biz bir nárse jazıp edik bir gezde, Dep júrmeńiz «umıttı ma, bul qalay? - Minnetdarman. Kútá jaqsı turamız, Dem alıńlar. Biz de házir. bolamız, Bir saattan sabaq piter tarqasıp, Úyge barıp jaylasıp, Házlesemiz, sóz dúkanın quramız. II Mine keldik muǵallimniń jayına, Tiygen eken bir gúlistan payına, Oraz otır Klaranı oynatıp, Gúljan jeńgey aynalısqan shayına, Tórde eki sım krovat solqıldap, Oń qaptalda maqbal divan bılqıldap, Aspa shıra masaladay jaynaydı, Eki jaqlı ayna turǵan jarqırap, Gúljan jeńgey juwap urar kúlimlep, Tomsıraymas ishimdegin biliń dep. Geyde súyip Klaranı emizip, Tabısların aytıp berer birimlep. «Solay qaynim» - dedi jıllı júz benen, Qıyıladı kúlimlegen kóz benen, Geyde qıstar awqat jewge bizdi de, Orazdı da ilip qoyar sóz benen. Tıq - tıq etti esik, hámme qaradı. Sırtta birew «múmkin be?» dep soradı. - Pojaluysta!» Baslıq Seytim, Qurban da Keldi, Gúrriń qızdı jáne bulmanda. Aqtı burqıp waqtı xoshlıq sharabı. Zawıqlı kúlki kewildi ashıp, tazartıp, Stakandı alar baslıq qumartıp, Qurban murtın sıypar, sonda muǵallim – Sózin jalǵar papirosın bir tartıp. - ...Solay doslar, turmısımız abadan, Abadanlıq aqtı burqıp saǵadan. Sońǵı jılı Larabadtıń boyınan Úsh júz gektar bozdı ashtıq jańadan. Hár kún tabıslarǵa jol tutpaqtamız, Bir júz otız ótken jılǵı paxtamız. Skladlar dánge, mallar qoraǵa, Tolǵannan soń kemtarshılıq bola ma? Maqtasańız bul baslıqtı maqtańız - Dep baslıqtı qaǵar kúlip arqadan, - Qurban aǵa, kóp maqtawdan qorqaman – Deydi Seytim, kúlki qızar taǵıda, Sózin jalǵap keter Oraz qaytadan: «Bıyıl tegis boldıq poselkalasıp, Mádeniyat jańa awılǵa minasıp. Jerden, suwdan tamtarıslıq sap boldı, Jatpaymız hesh burınǵıday talasıp. Qurılıs hár waq qalmas bizde páseńlep, Emlewxaia, mektep saldıq hásemlep, Qaptalında kulpı dóngen baǵı bar, Maydanshası taǵı bar. Mádeniyat gúllenbekte kún - kúnlep. Ózimizden qanigeler erjetti, Kommunistler sanı otızǵa jetti. Ótken jılı usı jerden pitkerip, Bes qız, onbir bala oqıwǵa ketti. Jaslar qolǵa kitap tuttı ǵalaba, Oqıwshımız bardı úsh júz balaǵa, Pitkergenler hár jıl sayın kóbeyip, Dawam etip oqıp atır qalada. Aǵartıw jumısı háwij almaqta, Jasıw - ǵarrı kitapqa kóz salmaqta! Keshki likbez kópke kalem uslatıp, Sawatlılar kúnde ósip barmaqta. Jaqsı niyet ósip atır sanamız, Áne klub, áne kitapxanamız. Gazet oqıp, keshte dramkrujoktın – Tamashasın taǵı kórip turamız. Áne monsha, tússen deneń balqıydı, Áne qayıq - Arzıkólde qalqıydı. Ánekey baǵ tamıljıǵan miywası. Dáwletli el usılayınsha shalqıydı. Usılay doslar, házirgi hal - jayımız, Ońnan quyash, soldan tuwǵan ayımız, Aytıp boldım... Baslıq qane múlǵime, Suwıp ketti aldıńızda «shayıńız»... Basqılaspa kúlki ústi - ústine, Ketti shaǵlap patefonnıń sesti de. Turdı baslıq, shadlıq penen sóyledi... Taǵı quydı, bir ryumka ishti de: - Hawa doslar, erden erdiń parqı bar, Erdiń isin bahalaytuǵın xalqı bar. Bul turmıstı ornatıwda, joldaslar, - Muǵallimniń óshpeytuǵın dańqı bar, Mektep ashtı dáslep bunda kelgen son, Bekkemledi mádeniyat irgesin. Haram qollı haramınıń neshshesin – Áshkaralap, juldı qara perdesin. Likbez ashıp, bolshevikshe jarıqqa – Jol basladı, xat tanıttı xalıqqa, Tárbiyalap kóp qanige jaslardı, Jetkeristi «Taza kúshti» dańqqa. Ol bizge de ustaz, aytsam men haǵın, Mine doslar, mine, Gúljan qaraǵım. Sonın ushın sawlıǵına Orazdıń Kel isheyik kuwanıshtıń sharabın! Usılayınsha baslıq sózin bolǵanda, Kese hawaz berdi shaǵlap solmanda. Oraz iship alǵıs aytıp boldı da, Klaranı súyip - súyip aldı da, Bir qızarıp qarap qoydı Gúljanǵa. SAYRAN Sálem doslar - sóz tıńlaǵan xalayık, Qansha húrmet bolsa sizge ılayıq. Sálem sizge, sálem joldas oqıwshım! Júriń, qane, «Taza kúshke» barayık! Hár kún sayın siz túsesiz oyıma, Bardıńız ba búgin kolxoz toyına? Kimler eken xorǵa basqan quwanıp, Júr barayıq jańa kanal boyına. Tatlı turmıs qaynar, áne, tún demey, Ay júzedi kókte appaq teńgedey. Jel de búgin qıtıqlaydı kewildi, Biykesh penen házillesken jeńgedey. Erge sınshı tuwǵan xalqı danası, Ulın súyer ósirgen el - anası. Jańa ǵana «Taza kúsh» te toy boldı, Oqıwdan kelgen soń kóp qız, balası. Olar awılın kópten beri kórmegen, Kóz oynatar tańlanısqan túr menen. Toydan shıǵıp kanal boyın sayranlap, Kolxoz túnin bezep shadlı jır menen, - Kuwanıshlı qurbı menen qurdaslar, Ortasında muǵallimi jol baslar. Ómir aǵısın kóz aldıńa keltirip, Paxta abadtıń suwı burqıp hallaslar. Gúljan barar, oń qolında gúl dáste, Uzaqlarǵa kóz taslaydı ol áste. Baslıq Seytim, Qurban, Dáwlet, Baǵdagúl, Bári de bar. Toyda bolǵan bul keshte. Oyın - zawıq penen jaslar gúwlep júr, Káriymalar qosıq aytıp biylep júr, Baslıq, Qurban jańa kelgen doslarǵa, Qolın siltep bir nárseler sóylep júr. Gúljan, mine, tórt balanıń anası, Oqıp kelgen Qurbannıń da balası, Kolxozshılar, studentler, muǵallim, Sayran etip usı tún, Túndi bezep quwanıshtıń naması. Saz dawıslı garmonǵa da til pitken, Keń dalanı sazǵa bólep múlgitken. Tún hawasın terbendirgen shadlı ún Tereklerge qonǵan qustı úrkitken. Jas áwladtı kózden ótkiz birimlep: Áziyma qız vrach boldı búgin kep, Ábdimurat arxitektor biyikten – Poselkaǵa káz jiberer kúlimlep. Bes yarım jıl oqıp Leningradta, Injener bop keldi búgin Murat ta, Keń jawırınlı kolxozlı awıl dalası, «Qanday baylıq» deydi kúlip Abatqa. Úsh jıl boyı bunda muǵallim Abat, Aq kewilli, komsomol, shın azamat, Jas dirijer Ábdiwáliy garmondı – Basıp - basıp jańǵırtadı, kewil shad. El perzengi erkin ósip baratqan, Júreginde ilim nurın tutatqan, Jáne de bar arasında jas shayır, Diplom alın qaytqan instituttan. Ol jas talant qalem alıp tolǵanǵan, Men de oǵan kópten tanıs bolǵanman, Ustazına arnap jazǵan qosıǵın, Poemaǵa prolog qıp alǵanman! Bilim berip kózin ashqan birazdıń Húrmetine alǵıs bolsın ustazdıń, Usı aytqan áwladlardıń bári de, Eń dáslepki oqıwshısı Orazdıń. Suw qadirin shóllep jatqan jer biler. Ustaz qadirin sawat ashqan el biler, Kolxozshılar, studentler bári de – Muǵallimdi gúlge bólep erkeler. Alǵıs aytar dáste - dáste gúl tosıp, Qosıq aytar kóp dawısın bir qosıp, Usı jırdı qızlar aytqan bir gezde, Bul « - Muǵallim bala» degen bir qosıq. Oraz dáslep Arzı awlına kelgende, Qızlar aytqan bunı paxta tergende, Ábdiwáliy alǵıs alǵan bir máhál, Bul qosıqqa nama tawıp bergende. Sulıw qosıq awıl boylap jaqlaydı, Garmon dawısı túsiredi tańlaydı. Aytıp bolmas muǵallimde quwanısh, Hadal xızmet jarqıratqan mańlaydı. Doslarına qarap kózi toymaydı, Júreginde shadlıq nurı oynaydı. Shep tósinde kúlgen Lenin ordeni, Dańqqa bólep, sáwlelenip jaynaydı. Bir azǵantay garmon dawısın tuwarıp, Muǵallimdi súydi doslar quwanıp. Qayta - qayta alǵıs aytıp olarǵa, Turdı Oraz átirapqa qaranıp. Túngi samal átir shashıp arqadan, Esti jelpip. Saz jańladı qaytadan. Muǵallimniń húrmetine, qosılıp, Mine búgin men de qosıq aytaman: Sálem, joldas muǵallimim qadirdan, Alǵıs saǵan shákirt bolǵan shayırdan, Hesh bir miynet bahalanbay qala almas, Sálem ustaz, dańqı jurtqa jayılǵan! Asıp óttiń talay gúres asqarın, Izinde kóp jańa áwlad jaslarıń. Xalıq bárhama ádiwleydi senińdey Aǵartıwdıń tuńǵısh qarlıǵashların!