Jiyen Jıraw Amanlıq ulı
Jiyen Jıraw Amanlıq uli XVIII ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatiniń klassik shayırı. Sonǵi aniqlawlarǵa qaraǵanda ol 1930-jılları tuwilip 1784-jillari qaytis bolǵan. Oniń jasaǵan jerleri Jańadariya hám Quwan dariyaniń boylari. Dáslepki jillardaǵi izertlewlerde Jiyen Taǵay uli dep júritiledi. Máselen N.Dawqaraevtiń aniqlawina hám shayirdiń birinshi ret qosiqlar toplaminda 1959-jili usilay berilgen. Akademik S.Kamalovtiń «Qaraqalpaqlardiń XIX ásirdegi Xiwa xanlarina qarsi xaliq azatliq gúresleri» degen 1956-jili jariyalanǵan kandidatliq dissertatsiyasinda «Qaraqalpaqlar XVII-XVIII ásirdegi Sirdar'ya boyindaǵi hám olardiń Rossiyaǵa qosiliwina talpiniwi» degen babinda Jiyen Jıraw «Qiriq qiz» dástaniniń avtori, sol dóretken degen qáte pikirleri beriledi. Mine usinday na aniq pikirlerge belgili izertlewshi, alim, Jiyen Jıraw dóretpeleri hám dóretiwshiligi, oniń jasaǵan dáwiri xaqqinda oǵada kóp materiallardi toplaǵan hám usi baǵdarda kandidatliq dissertatsiya jaqlaǵan Artiq Karimov 1963- jili «Jiyen Jirawdiń ómiri hám tvorchestvasi» degen ilimiy monografiyaliq miynet jazdi. Bul miynette Jiyen Jirawǵa baylanisli bolǵan barliq maǵliwmatlar aniqlandi hám ayrim tiykarsiz pikirlerge qatti soqqi berildi. Jiyen Jıraw «Qirq qiz»dástanin tokpe shayir hám Jıraw retinde xaliqqa tanitip atqarǵan oni ózinshe shayirliq iskusstvo menen jetilstirgen talant iyesi bolip tabiladi. «Qirq qiz» xalqimizdiń miń jildan arman dóretken awiz ádebiyatin eń bahali jemisi, xaliqliq dástan bolip tabiladi. Usi ilimiy miynetten baslap Jiyen Jıraw Amanlıq uli dep júritilip kiyatir. Bular tereń dáliylewler arqali júzege kelgen pikirler. Jiyen shiǵarmalarin jiynaw 1930-jillardan baslap qolǵa alina basladi. Belgili ádebiyatshilar Sadirbay Mawlenov penen Shámshet Xojaniyazovlar Jiyen jirawdiń 1927 qatardan turatuǵin «Posqan el» poemasin, 80 qatardan turatuǵin «Ber túyemdi», 131 qatardan turatuǵin « Xosh boliń doslar» qosiqlarin xaliq arasinan jazip alip Ózbekstan Ilimler Akademiyasiniń Qaraqalpaqstan filialiniń qol jazbalar fondina tapsirǵan. Shayirdiń birinshi qosiqlari 1940-jili «Posqan el» poemasi «Qaraqalpaq xaliq tvorchestvosi» degen toplamda qisqa- sha alǵi sóz benen shiǵarildi. Kitapta Qalli Aymbetovtiń Jiyen Jıraw dóretpelerin tereń bahalaǵan alǵi sózi berilgen. Onda bilay dep jazdi: «Bul kitapta qaraqalpaq xalqiniń súyikli ullariniń, xaliqti basqarǵan basshilariniń, sóz sóylegen sheshenleriniń sóz marjanlari bar. Xaliq posqan zarli zamanda xaliqtiń zarina qobizin qushaqlap, xaliq shekken azapti birge shegip, ármanin, azabin kórkem sóz etip qaldirǵan Jiyen jirawday súygen uliniń xasil sózi bar.» (Tórkul. 1940-jil, 3-bet). Shayirdiń bulardan basqa qosiqlari xaliq arasinan tabilip, jazip alinip «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasinda, «Ámudar'ya» jurnalinda jariyalanip barildi. Shayir shiǵarmalari óz aldina toplam retinde 1959, 1981, 1990-jillari shiǵarildi. Sonǵi jilǵi toplamda 2906 qatardan ibarat on alti shiǵarmasi jiberilgen. Jiyen Jıraw shiǵarmalariniń ilimiy baǵdarda izertleniwi Q.Ayimbetov, O.Kojurov, N.Dawqaraevlardan baslanadi.Bular ózleriniń miynetlerinde birinshilerden bolip Jiyen tvorchestvasinda, oniń kóz-qaraslariniń tereńligine ádil kritikaliq bahasin beredi. Bulardan soń A.Karimov Jiyen Jıraw tvorchestvasi boyinsha keń túrde shuǵillanip arnawli izertlew jumislarin jazdi.